ГалоўнаяНавіныПартрэты: гісторыя бібліятэкі ў асобах
Энцыклапедыі трагедый і змагання
Манюшка, Монюшко, Moniuszko… цяпер на трох мовах!

Раман Матульскі: “Літаратура заўсёды розная. Тут галоўны суддзя, фільтр і крытэрый – гэта час”

Раман Матульскі: “Літаратура заўсёды розная. Тут галоўны суддзя, фільтр і крытэрый – гэта час”
Іншыя навіны

Як бібліятэкі выбіраюць свой шлях развіцця і чаму літаратуры павінна быць многа, чытайце ў працягу гутаркі з дырэктарам Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі Раманам Сцяпанавічам Матульскім.

– Раман Сцяпанавіч, як змагацца з тым, што чытачы актыўна карыстаюцца электроннымі рэсурсамі бібліятэкі – і перастаюць яе наведваць?

– З гэтым не трэба змагацца, як і не трэба быць у палоне тэхналогій і тэхналагічных паказчыкаў. Бо пытанні “А колькі ў вас кніг? А колькі ў вас чытачоў?” з мінулага часу. Таму што калі бібліятэка працуе на грамадства, то яму гэтыя лічбы і галачкі не патрэбныя – неабходны сацыяльны эфект. І ад таго, што чытач наведвае нас фізічна або застаецца дома на канапе, ён не перастае быць чытачом, гэта раз, а па-другое, трэба спытаць, як яму зручней. І калі вярнуцца да таго ж студэнта, з якога мы пачыналі нашу размову, то ў яго часавым дэфіцыце не трэба марнаваць час на дарогу і чаканне выканання заказу, бо можна атрымаць патрэбную інфармацыю імгненна на свой электронны гаджэт. Гэта што, шкода для грамадства? Таму пажадана не грамадства прыцягнуць к існуючым крытэрыям ацэнкі, а памяняць гэтыя крытэрыі пад сучасныя патрабаванні соцыуму – тады ўсё стане на свае месцы.

Але ці трэба імкнуцца, каб у бібліятэках былі людзі? Бясспрэчна, і для гэтага работа бібліятэкі павінна ладзіцца так, каб яны сюды хацелі ісці. Бібліятэка ў першую чаргу – цэнтр зносін. Дэфіцыт зносін у сучасным грамадстве ёсць, і ён велізарны. Пра тое, што бібліятэкі будуць жыць і іх будуць наведваць, сведчыць якраз досвед высокатэхналагічных краін: там з інтэрнэтам усё ў парадку, гаджэтаў шмат, інфармацыйны паток функцыянуе на нацыянальным узроўні, а людзі ў бібліятэкі ўсё роўна ходзяць. Таму што бібліятэка – гэта месца камунікацыі. Чым больш развіваецца тэхніка, тым больш адзінокім сябе адчувае чалавек (гэта пацвярджаюць многія даследаванні), бо са зносін чалавек – чалавек яны пераходзяць у чалавек – машына, а нам усім хочацца ўсё ж асабістых зносін.

– Ці толькі недахоп зносін прыводзіць чалавека ў бібліятэку?

– Не, натуральна. Тут ёсць яшчэ некалькі момантаў.

Не варта забываць, напрыклад, што інфармацыя – гэта тавар. Тут прыйдзецца закрануць пытанне аўтарскага права і інтэлектуальнай уласнасці. Бібліятэкі ў многіх краінах перапоўнены менавіта таму, што ў адкрытым доступе пэўнай інфармацыі няма. Гэта ў нас вольна гуляе меркаванне “ў інтэрнэце ўсё ёсць, там і скачаю”, а ў Еўропе гэта можа стаць злачынствам, таму бібліятэка становіцца пунктам доступу да ведаў, нацыянальных і сусветных. Гэты механізм працуе тысячагоддзямі, толькі ўжываецца ён цяпер у адпаведнасці з сучаснымі тэхналогіямі. Трэба добра разумець: і 100, і 1000 гадоў таму ніхто не мог купіць сабе ўсе існуючыя кнігі. Бібліятэка стваралася для таго, каб любы чалавек мог прыйсці і прачытаць набытую за грамадскія сродкі кнігу. Так і цяпер. Толькі да гэтага дадаецца доступ да электронных інфармацыйных рэсурсаў.

Яшчэ адзін момант, які я хачу назваць, – гэта сацыяльная ахова і ўдзел у працы сацыяльных ліфтаў. Дзякуючы таму, што ўзровень сацыяльнай аховы ў нашай краіне вельмі высокі, гэтая функцыя ў нас слаба запатрабаваная, і мы да яе настолькі прывыклі, што не заўважаем. У краінах з нізкім узроўнем сацыяльнай аховы (а часта ён суправаджаецца і нізкім узроўнем развіцця эканомікі) публічная бібліятэка – адзіны спосаб вырвацца з галечы, той самы інструмент, які дазваляе самым розным слаям насельніцтва атрымаць доступ да ведаў. Нават у буйныя бібліятэкі часта прыходзяць проста для таго, каб папрацаваць у інтэрнэце, атрымаць доступ да прававых баз.

Але кожны жыве ў сваім сацыяльным асяроддзі – і бібліятэка выконвае сваю місію. Мы ў гэтым плане добра абаронены, але тым не менш дзейнасць наша скіравана на забеспячэнне легальнага і бясплатнага доступу да ведаў.

– Давайце вернемся да абмеркавання літаратуры. Ці часта атрымліваецца наведаць залу новых паступленняў і ці многія кнігі выклікаюць жаданне прачытаць іх неадкладна? Ці ёсць у вас электронная кніга?

– Я чытаю і з экрана (у мяне ёсць электронная кніга), і з паперы. Можна сказаць так: для душы ці перад сном – гэта заўсёды папяровая кніга. Калі ж я ў камандзіроўцы, то гэта электронная кніга, але толькі таму, што з-за малых аб'ёму і вагі яе зручна браць з сабой. Я лічу, што галоўнае ўсё-ткі змест. Галоўнае – чытаць добрыя кнігі. Форма ж кнігі заўсёды змянялася і будзе змяняцца.

Калі казаць пра залу новых паступленняў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, то, вядома, тут і мае функцыянальныя абавязкі закрануты, таму на выстаўку, якая абнаўляецца кожныя тры тыдні, я хаджу рэгулярна: убачыць, што і як мы набываем, як фарміруецца фонд. Так, натуральна, адразу ўзнікае жаданне нешта ўзяць: тады рэзервую, каб прачытаць кнігу, калі выстаўка скончыцца. Праўда, гэта жаданне і фізічныя магчымасці ўваходзяць у вечную супярэчнасць: не ўсё, што я адбіраю, атрымліваецца прачытаць, але хаця б пагартаць можна.

Дарэчы, гэтая звычка ў мяне даўно. Адно з першых маіх працоўных месцаў – аддзел камплектавання, у якасці супрацоўніка я наведваў бібкалектар: усе кнігі, якія туды паступалі, пераходзілі з рук у рукі – іх можна было хаця б патрымаць, пакуль я сядзеў побач з калегамі. Чытаць, затрымліваць не было магчымасці: вакол цябе тут жа рос стос іншых выданняў ... Гэта яшчэ з тых часоў і прыемны ўспамін, і звычка: усе кнігі прачытаць немагчыма, але хоць бы ў руках патрымаць і пагартаць можна – і тады ўжо на чымсьці спыніцца, зыходзячы з рэсурсу часу.

– А чым адрозніваецца сучасная беларуская літаратура ад таго, што пісалі раней?

– Літаратура заўсёды розная. Тут галоўны суддзя, фільтр і крытэрый – гэта час. Час мяняецца – мяняецца літаратура: і аўтары, і жанры, і падыходы. Ёсць тое, што чытаеш з задавальненнем, ёсць тое, з чаго дзівішся. Часта тых, каго шанавалі і насілі на руках, выдавалі вялікімі накладамі на глянцавай паперы, праз некалькі стагоддзяў ніхто не можа ўспомніць, а вось тыя, хто, можа, не быў моцна аблашчаны сучаснікамі, праз нейкі час якраз становяцца самымі паважанымі. Таму тут час – галоўны суддзя. Але выбраць лепшае можна толькі тады, калі ёсць з чаго выбіраць. Таму літаратуры – мастацкіх твораў, навуковых – павінна быць многа.

– Сацыякультурная дзейнасць бібліятэкі ахоплівае розныя напрамкі: гэта і правядзенне прэзентацый, выставак, сустрэч на вышэйшым узроўні, і здача памяшканняў у арэнду, і нават рэклама на вонкавым электронным светлавым табло. Ці не лічыце вы, што занадта шмат функцый даводзіцца выконваць установе, прызванай збіраць і захоўваць друкаваную прадукцыю для грамадскага карыстання?

– Нацыянальная бібліятэка Беларусі першапачаткова задумвалася не проста як бібліятэка ў класічным разуменні: яна была рэвалюцыйнай, інавацыйнай, незвычайнай, многія не верылі, што гэта наогул можна зрабіць – пачынаючы ад архітэктуры і заканчваючы зместам.

Калі казаць пра бібліятэку як такой, то кожны павінен жыць на сваёй тэрыторыі, выконваць ўласную місію. У нашым выпадку галоўная місія бібліятэкі – забеспячэнне доступу да ведаў, інфармацыі. Калі казаць пра публічную бібліятэку, то гэта яшчэ, натуральна, і баўленне вольнага час, развіццё асобы і да т.п. І ўсе структуры, якія на гэта працуюць, дарэчныя. Кожная бібліятэка ў канкрэтны час у пэўным населеным пункце працуе ў канкрэтнай сітуацыі. Зразумела, што калі цераз дарогу альбо ў тым жа будынку знаходзіцца клуб, то цалкам бессэнсоўна бібліятэцы арганізоўваць гурток спеваў, напрыклад. Але калі нічога падобнага побач няма, то чаму б і не арганізаваць? Калі побач з бібліятэкай знаходзіцца галерэя, то канкурыраваць у арганізацыі мастацкіх выставак сапраўды няма сэнсу, тым больш у невялікім населеным пункце. Але калі галерэі няма, то чаму б не арганізаваць выстаўку ў бібліятэцы? Таму кожная бібліятэка шукае сваю нішу, сваю дарогу. І ў сусветнай сучаснай практыцы ёсць самыя, здавалася б, неверагодныя формы спалучэння ў бібліятэцы тых ці іншых сацыяльных функцый. Быў, напрыклад, перыяд, калі бібліятэкі станавіліся актыўнымі цэнтрамі відэапракату, але відэа на касетах сышло з нашага жыцця вельмі хутка ... Тыя ж бібліятэкі-кафэ цяпер. У любым культурным асяроддзі развіваецца ўсё, што не чужароднае, у свой час. Але як толькі навацыя прынесена з другога боку планеты (там добра працуе – давайце і ў нас зробім), а ў нас менталітэт, гістарычныя традыцыі, погляды, падыходы іншыя – не будзе працаваць гэтая форма. Але калі параўноўваць нашы бібліятэкі 80-х ці 90-х гадоў і сучасныя, то яны вельмі розныя, вельмі моцна змяніліся, а калі жывеш гэтым кожны дзень, то здаецца, што нічога не адбываецца.

– Важнай часткай працы нашага ўстановы з'яўляецца і міжбібліятэчны абанемент, і метадычная дапамога калегам, і сумесныя праекты па папулярызацыі кнігі. Што хацелася б пераняць з вопыту работы іншых, асабліва замежных, бібліятэк і якія перавагі мае перад імі Нацыянальная бібліятэка Беларусі?

– “Век жыві – век вучыся” – спрадвечная ісціна. Калі мы будавалі сваю бібліятэку, то па крупінках збіралі сусветны вопыт: і архітэктары, і праекціроўшчыкі, і будаўнікі, і тэхнолагі, і бібліятэкары. Вось гэта і было тое, што імкнуліся прыўнесці з усяго свету да нас. А цяпер ужо мы становімся прыкладам. Бачыце, колькі прафесіяналаў прыязджае да нас, каб паглядзець, як можна арганізаваць бібліятэку? Прыязджаюць на кангрэсы, каб паглядзець, павучыцца, нешта ўзяць для сябе. Для гэтага і арганізуюцца міжнародныя сустрэчы, стажыроўкі, абмен вопытам.

Хочацца ўбачыць велізарны публічны інтарэс да бібліятэк, калі пры наяўнасці гаджэтаў моладзь займаецца менавіта ў чытальнай зале. А яшчэ хочацца, каб наш электронны сегмент, электронны кантэнт стаў нашмат багацейшым. Гэта адзначана і ў канцэпцыі інфармацыйнай бяспекі: неабходна насычаць электронныя сеткі нацыянальным беларускім кантэнтам – павінна быць больш адкрытай інфармацыі пра Беларусь не толькі для беларусаў, але і для ўсяго свету.

– Якой вы бачыце Нацыянальную бібліятэку Беларусі ў будучыні?

– Такой жа прыгожай, але з яшчэ больш багатымі фондамі, добрымі інфармацыйнымі рэсурсамі і ўдзячнымі чытачамі.

Гутарыла Бажэна Ганушкіна, аддзел сувязей з грамадскасцю НББ.

Чытайце таксама:

Навіны

Сустрэча з Адамам Бабарэкам

18 Кас 2019

17 кастрычніка, у музеі гісторыі беларускай літаратуры ў рамках праекта “На хвалі часу, у плыні жыцця” адбылася лекцыя Ганны Севярынец “Крытык і сусвет. Адам Бабарэка, літаратура і літаратары”.

Навіны бібліятэк

Самота, атлусценне і сяброўства. Пра што пішуць лаўрэаты Еўрапейскай прэміі па літаратуры

20 Кас 2019

Роўна 10 гадоў таму Еўрапейскі саюз вырашыў заснаваць уласную прэмію па літаратуры з тым, каб папулярызаваць на міжнародным узроўні не надта вядомых, але таленавітых аўтараў з розных краін Еўропы. Таму намінантам можа стаць аўтар, які мае не менш за дзве, але не больш за чатыры выдадзеныя арыгінальныя кнігі.

Навіны бібліятэк

Маўчанне сфiнкса

18 Кас 2019

Дэбютны зборнiк гэтай дваццацiгадовай паэткi ўкладаў самы вядомы беларускi паэт, афармляў самы вядомы мастак, фiнансавала легендарная княгiня-мецэнатка… I быў надрукаваны ў гэтым зборнiку верш, якi стаў народнай песняй.

Навіны бібліятэк

Шляхам, што вядзе да мары

18 Кас 2019

11–12 кастрычніка прыхільнікі творчасці Эльчына Сафарлі сустрэліся з любімым аўтарам у беларускай сталіцы. У Мінск ён прыехаў прадставіць новы раман “Дом, в котором горит свет”, выдадзены ў гэтым годзе ў АСТ.

Аўтарскі погляд

111