ГалоўнаяНавіныБлог прафесійнага чытача
Як ратавалі фонды савецкіх бібліятэк у ваенныя гады
Памяць пра лёсы, звязаныя з Жыровічамі і Слонімшчынай

Беларускі бэстселер 1920-х: аповесць Міхася Зарэцкага “Голы звер”

Беларускі бэстселер 1920-х: аповесць Міхася Зарэцкага “Голы звер”
Іншыя навіны

Маргарыта Латышкевiч

Міхась Зарэцкі, паводле ягоных уласных успамінаў, распачаў свае літаратурныя спробы пасля яркага ўражання ад незвычайнага сну. Надалей, атрымліваючы ўсё болей і болей жыццёвага ды пісьменніцкага досведу, ён адтачыў сваё майстэрства на кароткай прозе. І аповесць “Голы звер” (1926) стала як бы лагічным працягам творчага і асобаснага сталення пісьменніка.

Сучаснікі згадваюць: у бібліятэках канца 1920-х толькі і пыталіся, што менавіта гэтую аповесць Зарэцкага. І нават выкрадалі кнігі з шафаў з забароненымі матэрыяламі. У чым прычына такой папулярнасці і ці актуальная гэтая аповесць сёння – давайце разбірацца.

У цэнтры твора – Віктар Яроцкі, персанаж адкрыта, непрыхавана адмоўны. Чытач адчувае гэта ўжо з самай першай сцэны аповесці, у якой Яроцкі, едучы ў вагоне, заліваецца здзеклівым рогатам, смеючыся з “барадача”, якога ён “падвёў, пагубіў”. І тут жа пастуліруе сваю жыццёвую пазіцыю, ад якой не адступіцца і надалей: “Ён здаволен сабой. Ён моцны, разумны. Ён бярэ ад жыцця ўсё, што захоча. Для яго няма недаступнага. Усё ў яго волі”. Падавалася б, не самая адмоўная характарыстыка, праўда? Каму б не хацелася быць разумным і моцным, браць ад жыцця напоўніцу радасцяў. Але дробны нюанс, які адразу ж пачынае турбаваць уважлівага чытача, у тым, што Яроцкі, прыгадваючы тых, каго “падвёў, пагубіў”, не пачувае нічога, апроч раздражнення ды злосці: “нібы слоў больш не ведаюць”.

Увогуле, калі паспрабаваць ахарактарызаваць асобасны тып Яроцкага, на розум прыходзіць слова “сацыяпат”. Тут і абыякавасць да пачуццяў іншых людзей, і грэбаванне сацыяльнымі нормамі, а таксама крытычная няздольнасць адчуваць віну за свае ўчынкі. Яроцкі адпавядае ўсім гэтым характарыстыкам, мала таго, адказнасць за свае ўчынкі ён перакладае на саміх сваіх ахвяраў – “злосць узнялася ў Яроцкага на дурасць людскую”. Людзі для яго – толькі інструменты для дасягнення ўласных мэтаў, і адкідае ён іх ад сябе бязлітасна, выкарыстаўшы, як паламаныя цацкі. Ды і свае ўчынкі Яроцкі ўспрымае менавіта як гульню: “…трэба трымацца. Трэба граць. Кошка і мышка. Ха-ха!” А вось уласнае “я” цэніцца ім як найвышэйшая каштоўнасць, і ўласным камфортам, уласнымі рэсурсамі, як матэрыяльнымі, так і душэўнымі, ён ахвяраваць дзеля чагосьці (ці кагосьці) абсалютна не згодны: “…я жывy. I нi дa кoгa мнe дзeлa нямa. Сyмлeннe, зaкoн... Гэтa ж для дypняў, для acтaлoпaў, для тыx, xтo ciлы нe мae ўзяць cвaю дoлю! А я – вышэй зa ўcix гэтыx дpындyшaк”.

Самае вусцішнае ў тыпажы сацыяпата – нават не тое, што ён звычайна ўмее хаваць свае інстынкты і сам хаваецца за маскаю чалавека. Гэтак і Яроцкі “ўсюды пакідаў за сабой сімпатыю, яму верылі ўсюды”. Самае страшнае, бадай, гэта надзвычайная здольнасць харызматычнага сацыяпата схіляць на свой бок, прапаведаваць, унушаць сваю звярыную філасофію: “ён умеў захапіць чалавека, умеў да болю напінаць струны яго пачуцця і граў на іх смела, рашуча, як віртуоз. Ён адразу знаходзіў унутры чалавека звярыныя інстынкты і ўспарваў іх, узбіваў у бурна-шалёную пену, каб захлынула яна ўсё нутро, каб затапіла ўсё чалавечае”.

Назва аповесці, натуральна, не выпадковая: Яроцкі – звер пад маскаю чалавека, звер ва ўсіх сваіх жывёльных праявах, адно не ўкрыты поўсцю. Ён, як драпежнік, “выходзіць на паляванне” на вуліцах – пакуль не ўпалёўвае Лідачку: “так узяць бы яе – любую, свежую, – узяць, як цукерку, як дарагі падарунак-гасцінец”. Так жа ўпалёўвае ён і бязвольнага Шчупака, схіляючы таго сваімі “пропаведзямі” на дарогу распусты і расчалавечвання.

Адзіны персанаж у творы, які мог бы скласці процівагу абаяльнаму аферысту – гэта квартарант сям’і Лідачкі Горскі. Толькі ён не адчувае разбуральнай прыцягальнасці асобы Яроцкага, ды і сам ён драпежніку-сацыяпату не дужа падабаецца. Нават у прозвішчы персанажаў укладзена проціпастаўленне: Яроцкі – “яр”, Горскі – “гара”. Яр і гара, ніз і верх, адмоўнае і станоўчае. Аднак варта адзначыць, што скласці паўнавартасную процівагу вобразу Яроцкага Горскі не можа: ён прапісаны зусім не так старанна і не з такой жыццёвай яркасцю. Горскі як персанаж, хай і станоўчы, але досыць схематычны, і ягоны зварот да Лідачкі, якую ён, як выявілася, кахае, таксама досыць умоўны і схематычны. І зусім блякне на фоне палымяных прамоў Яроцкага.

Дык з чым жа можна звязваць такую папулярнасць аповесці? Магчыма, з прыцягальнасцю зла ўвогуле – ці з прыцягальнасцю вобразу авантурнага антыгероя. Нагадаем, усяго праз год, у 1927 годзе, быў напісаны раман Ільфа і Пятрова “Дванаццаць крэслаў”, дзе цэнтральны персанаж ува многім нагадвае Яроцкага (хай і паказаны больш мякка ды іранічна, без трагедыйных нотак). Сам дух эпохі нэпа, пэўна, вымагаў, каб літаратура адгукнулася на адпаведны жыццёвы тыпаж, які станавіўся ўсё болей і болей распаўсюджаным.

Але давайце задумаемся: ці з’яўляецца тып Яроцкага выключным і характэрным толькі для таго часу, калі была напісана аповесць? Падобная філасофія нарадзілася задоўга да часоў “новай эканамічнай палітыкі” і не была згорнута адначасна з ёю. Яроцкі насамрэч не палемізуе з мяшчанскім ладам жыцця – адзінае процістаянне адбываецца паміж ім ягоным “эга”, якое ён прагне наталіць, і соцыумам вакол яго. Эгаістычныя сацыяпаты, падобныя Яроцкаму, былі ўва ўсе часы, і таму нават на сёння аповесць застаецца своеасаблівым папярэджаннем.

І фінал аповесці, калі антыгероя, які амаль здзейсніў забойства, спасцігае-такі пакаранне (турма), не прыносіць маральнага задавальнення. Драпежнік па-ранейшаму застаўся сабою: “халодны, застыглы, з пагардлівай усмешкай на вуснах”.

Спрадвечнае чалавечае – раскаянне – для яго недасяжнае.

Вось і ўвесь сказ пра Яроцкага – голага звера”.

Вось #такое_чытво.

Адшукаць кнігу дапаможа электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.

Болей даведацца пра літаратурны працэс 1920–1930-х  дапаможа віртуальны праект Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі "На хвалі часу, у плыні жыцця".

 Чытайма разам!

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.


Навіны

9 Ліп 2020

Вядомы музыка, краяўзнаўца, пісьменнік Юры Несцярэнка дэбютаваў як дзіцячы аўтар: у мінскім выдавецтве “Каўчэг” выйшла яго кніга для малодшых школьнікаў на беларускай мове “Чароўныя назвы”.

Навіны бібліятэк

Па Мазырскім краі – віртуальна ў летні дзень

8 Ліп 2020

Краязнаўчы напрамак сваёй дзейнасці працягвае Мазырская цэнтральная раённая бібліятэка імя А. С. Пушкіна Гомельскай вобласці. Яна прадаставіла віртуальнай чытальнай зале Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі адразу некалькі сваіх рэсурсаў пра край.

Бібліятэка анлайн

Інтэрв’ю з гендырэктарам Нацыянальнай бібліятэкі да Дня Незалежнасці

7 Ліп 2020

А вы ведалі, што Беларусь займае 10-е месца ў свеце па колькасці бібліятэк на мільён насельніцтва? Да Дня Незалежнасці здымачная група тэлеканала АНТ прыехала ў беларускі храм кнігі, каб сустрэцца з яго кіраўніком.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

7 Ліп 2020

7 ліпеня 1882 года ў вёсцы Вязынка, што паміж Мінскам і Маладзечна, нарадзіўся Янка Купала. Звычайны беларускі хлапец з танклявымі рысамі твару мог паўтарыць лёс свайго бацькі – дробнага шляхціца, які жыў з арэнды зямлі.

Навіны бібліятэк

Нацыянальная бібліятэка Беларусі на міжрэгіянальным круглым стале “Метадычная служба рэгіянальных бібліятэк у сучасных умовах”

7 Ліп 2020

Да 75-годдзя Вялікай Перамогі 3 ліпеня 2020 года ў Пензенскай абласной бібліятэцы імя М. Ю. Лермантава ў фармаце анлайн адбыўся XII Міжрэгіянальны круглы стол “Метадычная служба рэгіянальных бібліятэк у сучасных умовах”, удзел у якім Нацыянальная бібліятэка Беларусі прыняла ўпершыню.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

111