ГалоўнаяНавіныБлог прафесійнага чытача
“Трэба дома бываць часцей”: асэнсаванне творчасці Рыгора Барадуліна
Аксана Спрынчан: «Быць унучкай і дачкой паэтаў – таксама шэдэўральна»

Заставацца чалавекам: апавяданне “Пошласць” Андрэя Федарэнкі

Заставацца чалавекам: апавяданне “Пошласць” Андрэя Федарэнкі
Іншыя навіны

Маргарыта Латышкевiч

У слова “пошласць” некалькі значэнняў (як і ў самой пошласці шмат абліччаў). З аднаго боку, пошласць прыраўнаная да непрыстойнасці. З другога – да банальнасці. Гэтыя два значэнні слова, варта заўважыць, не супярэчлівыя: непрыстойнасць сама па сабе банальная, банальнасці ж – непрыстойна нудныя.

Але каторае са значэнняў мае на ўвазе Андрэй Федарэнка ў сваім апавяданні “Пошласць”? Давайце разбірацца!

Андрэя Федарэнку беларускі чытач ведае як аднаго з лепшых празаікаў сучаснасці. Крытык Ганна Кісліцына не выпадкова назвала яго “калекцыянерам заканамернасцей чалавечага быцця”: пісьменніцкі зрок Федарэнкі ўдала, амаль фатаграфічна схоплівае адметнасці людской натуры. Схоплівае, каб пасля структураваць, пераасэнсаваўшы ў мастацкай прасторы, ствараючы пластычныя вобразы-тыпы – пазнавальныя, жыццёвыя, арыгінальныя ў прачытанні.

Дык пра што ж апавяданне з такой “чэхаўскай” назвай? Чэхава тут згадваем не выпадкова, бо гэты класік – прызнаны змагар з мяшчанствам і пошласцю як такой. Прыгадаем цытату з ягонага апавядання “Учитель словесности”, у якім галоўны герой з трагічнай раптоўнасцю разумее ўсю жудаснасць свайго становішча: “Где я, боже мой?! Меня окружает пошлость и пошлость. Скучные, ничтожные люди, горшочки со сметаной, кувшины с молоком, тараканы, глупые женщины… Нет ничего страшнее, оскорбительнее, тоскливее пошлости. Бежать отсюда, бежать сегодня же, иначе я сойду с ума!” То бок у трактоўцы чэхаўскага кшталту тэрмін “пошласць” бліжэйшы менавіта да другога слоўнікавага значэння. Для Чэхава – гэта банальшчына і руціна, глупства і шэрасць, нікчэмнасць думкі і побыту.

Што ж пошласць для Андрэя Федарэнкі?

Сцісла акрэслім сюжэтную канву. Твор фактычна ўяўляе сабой нешта кшталту дзённіка назіранняў апавядальніка за сваім суседам па інтэрнаце. Яго вачыма мы бачым “паддоследнага” – “закончанага, завершанага” пашляка. Каментуецца гэтае вызначэнне так: “Пошласць сама па сабе адна з горшых чалавечых якасцяў; пашляк і ў сваім сапраўдным, класічным абліччы – не падарунак. Але ўдвая горш пошласць завуаляваная, калі пашляк маскіруецца пад мараліста, калі ён цвярозы, станоўчы, надзелены сякой-такой памяццю, дастатковай для запамінання сентэнцый… Такога не саб'еш з тропу, не зацягнеш на глыбіню, з такім не ўсчыніш дыскусію аб дуалізме таго ж «дабра»”. Надалей прыводзяцца аргументы ў бок гэтага сцверджання, і перад намі паступова ствараецца партрэт суседа апавядальніка.

Чалавек гэта не дужа далёкі: для яго “не існуе ў прыродзе, у свеце і ў сусвеце пытання, над якім ён хоць на хвілінку задумаўся б”, у яго на ўсё гатовы адказ, што складаецца з банальнага выслоўя. Ані ў ягонай знешнасці, ані ў ягоных звычках (і адсутнасці звычак – шкодных), ані ў “сініх, бязвінна-бяздумных гузіках вачэй” апавядальнік не знаходзіць нічога адметнага, нічога выключнага. Сапраўды, перад намі – прызнаем гэта – сярэдні абывацель, зусім не інтэлектуал (“паступіў” у ВНУ ён, напрыклад, толькі дзякуючы накіраванню). Прыглядацца тут няма да чаго, па вялікім рахунку: такіх, як сусед апавядальніка, мноства, у ім няма нічога выключнага. Проста не дужа разумны або прывабны чалавек з беднай сям’і, які спрабуе неяк выжываць на “бульбе і часныку”. Ды якога ўвесну зацікавілі “пошукі «адданай спадарожніцы жыцця» – праз газетныя рубрыкі знаёмстваў”. Апошняе – рэч хутчэй камічная, а грэблівасць суседа да жанчыны з дзіцем – з’ява хутчэй брыдкая. Але, зноў жа, нічога выключнага. Сапраўды банальны, шараговы чалавек, адчайна нецікавы. Звычайны. З чым жа звязана амаль хваравітае жаданне апавядальніка падтрымліваць “філасофскія” дыскусіі з такім чалавекам, назіраць за ім, прыкідваючыся, што ”ўнураны ў кнігу”, вывучаючы, як цікавага жука, “эксперыментаваць”?

Апавядальнік у пэўны момант сам прызнаецца, што, сочачы за суседам, ператварыўся ў “шпіка з усімі атрыбутамі: падняты каўнер плашча, насунуты на вочы брыль кепкі, купля непатрэбнай газеты ў кіёску, заварочванне за вугал, калі ён азіраўся...”. Да непрыстойнага банальны вобраз, ці не праўда? Сама спрэчная мараль гэтага назірання і глыбіня пагружэння трохі нагадвае хваравітую сувязь паміж ненадзейным апавядальнікам Набокава і персанажам Смурава ў аповесці “Соглядатай”. У Набокава, праўда, апавядальнік і Смураў у выніку аказваюцца адным і тым жа чалавекам. У Федарэнкі ж… А што ў Федарэнкі?

Эксперыменты апавядальніка над ягоным “падвопытным” у пэўны момант падыходзяць да крытычнай мяжы: апавядальнік спрабуе не проста з нездаровай цікаўнасцю сачыць за “паддоследным”, але і дае сто рублёў Светцы, у якой рэпутацыя “самай апошняй – пробаў не было дзе ставіць – шлюхі, вядомай усяму інстытуту, акрамя, канечне, нашага святога героя”, каб тая пераспала з ягоным суседам.

Развязка, аднак, досыць забаўная, хоць і зусім не такая, якой чакаў сам апавядальнік. Светка “вылецела з пакоя куляю, задыханая, чырвоная, разгневаная”. Аказваецца, сусед апавядальніка вырашыў, каб “завесці” яе, чытаць ёй верш Багдановіча, ды яшчэ яе любімы, “так гнюсна, фальшыва, кожны радок скажаючы, блытаючыся, ставячы абы-як націскі...”. Апавядальнік задаволена смяецца і прапануе Светцы ўсё-такі ўзяць грошы: “заслужыла”. Але тая, мабыць, адзіны ў апавяданні персанаж з адчуваннем уласнай годнасці, ад іх адмаўляецца. І заўважае:

Ты са сваімі эксперыментамі пашляк яшчэ горшы, чым ён.

І тым самым быццам дае апавядальніку поўху. Бо, па вялікім рахунку, у чым яго маральная або інтэлектуальная перавага над суседам, такім абрыдліва банальным, непрыемным у побыце, нудным у гутарцы, але не адмоўным? Апавядальнік, занураючыся ў свой эксперымент, з лёгкасцю паступаецца прынцыпамі, шпіёнячы, лезучы ў чужое асабістае жыццё. А пасля нават спрабуе купіць для суседа каханне за грошы, адначасна абражаючы і жанчыну, і суседа, які, пры ўсёй сваёй нікчэмнасці, проста па-чалавечы прагне “душу адагрэць”.

Апавядальнік, калі падумаць, страшэнна банальны ў сваёй перакананасці ва ўласнай выключнасці, у тым, што сам апрыёры лепшы, вышэйшы і за Светку (якая нават за сто рублёў не паступілася любоўю да верша), і за “замаскіраванага пад мараліста” пашляка суседа.

Пошласць – стыхія чалавечага свету, і апавядальнік – яе частка. Задумлівае шматкроп’е завяршае кароткі дынамічны тэкст, але колькі ўсяго стаіць за гэтымі трыма кропкамі?

Можа быць, стаіць там таксама і чэхаўскае: “Постоянное обличение пошлости в конце концов тоже становится пошлостью”.

Вось #такое_чытво.

Адшукаць кнігу дапаможа электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.

Чытайма разам!

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.

Навіны

25 Вер 2020

На гэтым тыдні споўнілася сто гадоў з дня заснавання дома-музея Адама Міцкевіча ў Навагрудку. Аб тым, чаму гэтая сядзіба можа прэтэндаваць на званне найстарэйшай культурнай установы ў Беларусі, і чым сёння жыве колішняя калыска класіка, распавядае “Культура”.

Навіны бібліятэк

Беларускія кнігі перададзены ў Эстонію

24 Вер 2020

У рамках дабрачыннай акцыі “Пра Беларусь – беларусам замежжа” пры дапамозе Пасольства Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Эстонія нацыянальна-культурным аб’яднанням гэтай краіны перададзена ў дар больш за 150 асобнікаў беларускіх выданняў.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Размова з адвакатам аб ільготах і дапамозе маладым і шматдзетным сем’ям

23 Вер 2020

20 верасня Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі і Беларускай рэспубліканскай калегіяй адвакатаў у рамках мерапрыемстваў па інфармацыйна-прававой асвеце грамадзян была арганізавана і праведзена штомесячная тэматычная сустрэча з адвакатам “Маладыя і шматдзетныя сем’і: ільготы і дапамога”.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

24 верасня – 205 гадоў з дня нараджэння Габрыелі Пузыны, пісьменніцы, мемуарысткі, аўтара зборнікаў вершаў, апавяданняў, драм, камедый, успамінаў

24 Вер 2020

Постаць Альбіны Габрыелі Пузыны (1815–1869), адметная яркай творчай індывідуальнасцю, своеасаблівым мастацкім бачаннем свету, вылучаецца на фоне літаратурнага працэсу сярэдзіны XIX ст., робіць яго больш багатым, цікавым і разнастайным.

Па старонках беларускага календара

Новае краязнаўчае электроннае выданне бібліятэкі

22 Вер 2020

Выйшаў у свет чарговы кампакт-дыск з шэрагу электронных выданняў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, якія знаёмяць з інфармацыйнай спадчынай розных мясцін Беларусі, іх гісторыяй і культурнымі здабыткамі.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

24 Вер 2020

У многіх аўтараў час ад часу запытваюцца пра тое, якім быў іх першы верш, як яны яго пісалі і чаму ўвогуле вырашылі напісаць. Можна лічыць, што момант, калі паэзія ўваходзіць у жыццё чалавека, становіцца вызначальным для далейшага шляху, у пэўным сэнсе прадказвае творчы лёс. Але, здаецца, далёка не для ўсіх момант напісання першага верша варта лічыць нечым значным.

Навіны бібліятэк

111