ГалоўнаяНавіныАўтарскі погляд
“Помнім боль і страты твае, Беларусь…” – экскурсія да Дня Перамогі
Адбылася IX Навукова-практычная канферэнцыя “Электронная культура”

Вельмі кароткая гісторыя бітнікаў

Вельмі кароткая гісторыя бітнікаў
Іншыя навіны

Паліна Доля

60 гадоў таму на паэтычнай вечарыне ў Town Hall Theatre ў Берклі са сцэны быў прачытаны верш, які змяніў амерыканскую літаратуру, а потым і ўвесь свет – “Вой” Алена Гінзберга. Але ці патрэбна прычына, каб напісаць пра гэты вельмі важны перыяд ў літаратуры? Час бітнікаў не толькі зрабіў сучасную паэзію такой, якой мы яе бачым, але паўплываў нават на музыку. Сёння мы паглядзім на гісторыю біт-пакалення – у датах, ліках, асобах і самых важных аспектах. Коратка і па справе.

Што гэта?

Пачынаем з асноў: што ўвогуле такое гэтыя вашы бітнікі? Тэрмін “The Beat Generation” (“біт-пакаленне”) належыць групе амерыканскіх аўтараў сярэдзіны ХХ стагоддзя. Гэтае пакаленне бярэ пачатак у Амерыцы 1940-х гадоў – Нью-Ёрк і Сан-Францыска сталі яго сапраўднымі сэрцамі.

Дарэчы, пра сэрца, якое б’ецца. Адкуль наогул з’явілася гэтая назва – “Beat Generation”? Усё проста: у 1948 г. гэты тэрмін выкарыстаў Джэк Керуак, непасрэдны прадстаўнік бітнікаў, каб такім чынам ахарактарызаваць нью-ёркскі андэрграўнд – асаблівы сацыяльны пласт, нонкамфармісцкі моладзевы рух. “Beat” у гэтай назве – гэта рытм, адначасова панылы, адчайны і стомлены, але ў той жа час медытатыўны, ён прыводзіць да прасвятлення. На слэнгу джазавых музыкаў 40-х “beat” якраз і азначала “адчай”. Прасвятленне, дарэчы, тут таксама не выпадкова: захапленне будызмам было візітнай карткай усіх бітнікаў.

2021.05.05_Битники_2.png

У цэлым біт-рух – гэта асаблівая нацыянальная з'ява, якая не магла здарыцца нідзе, акрамя Амерыкі. Бітнікі становяцца спадкаемцамі спецыфічных літаратурных элементаў – гісторый заваёў франціру, асаблівай паэзіі Уітмэна, танных нуарных раманаў Чыкага і ўсяго, па чым мы беспамылкова пазнаём амерыканскую літаратуру.

Калі гэта?

Такім чынам, Амерыка 1940-х, пасляваенны перыяд, усеагульныя сумневы ў пануючай палітыцы і культуры. Другая сусветная вайна прыцягнула за сабой няўяўнае расчараванне ў чалавецтве. Халакост, Хірасіма і Нагасакі, халодная вайна... Ніхто ў свеце больш не мог жыць як раней. Разам з эканамічным росквітам ЗША чакала макартысцкае “паляванне на ведзьмаў”, культурныя і палітычныя рэпрэсіі, а следам – ​​не менш важныя сацыяльныя змены. Нарастаюць разнастайныя рухі за грамадзянскія правы, у барацьбе за правы чарнаскурых узнікае справа “Браўн супраць Савета па адукацыі” і выпадак Розы Паркс і аўтобусныя забастоўкі. Сацыяльнае жыццё вакол кіпіць, і ў гэтым катле нараджаюцца бітнікі.

2021.05.05_Битники_3.png

Як гэта?    

Такім чынам, біт-паэзія стала сапраўднай хронікай Амерыкі 40–70-х гадоў. Усе праблемы і трывогі тых часоў, усе дробязі і дэталі штодзённасці, адносіны людзей да жыцця і адзін да аднаго, цэлая Амерыка ў некалькіх радках, і разам з тым – пратэст супраць гэтай самай Амерыкі. Разам з біт-пакаленнем з’яўляецца тэрмін “контркультура”. Уявіце сабе класічнага амерыканца тых гадоў, да кожнай характарыстыкі дадайце часціцу “не” і атрымаеце не менш класічнага бітніка. Там, дзе было прынята мець домік у прыгарадзе з зялёным лужком, бітнікі куплялі трэйлер і адпраўляліся калясіць па бязмежных дарогах Амерыкі. Там, дзе трэба было хадзіць у царкву ў нядзелю, бітнікі звярталіся да будызму. Там, дзе было прынята заводзіць вялікую сям’ю і ўсім разам займацца спортам раніцай, бітнікі сыходзілі ў праміскуітэт і шукалі сябе ў наркатычных трыпах. Яны былі дзецьмі сваёй эпохі і поўнай яе супрацьлегласцю, а таму іх творчасць – бездакорнае яе ўвасабленне.

Што рабіць, калі ты расчараваны ва ўрадзе і людзях вакол? Вядома, кідаць выклік грамадскасці, традыцыям і класічнай паэзіі – чым гучней, тым лепш.

Да сярэдзіны 1950-х бітнікі становяцца за руль культурнага авангарду, выступаючы супраць інстытуцыяналізаваных амерыканскіх каштоўнасцей, матэрыялізму і канфармізму. Такая спецыфічная сацыяльная барацьба займае цэнтральнае месца ў іх творчасці. Крытыка ўсяго набалелага – што можа быць лепш? Хіба што поўнае прасвятленне – у процівагу негатыву. Адсюль вышэйзгаданы будызм, медытацыі, усходняя філасофія, а яшчэ – галюцынагены. Таму што на шляху да прасвятлення ўсе сродкі добрыя.

2021.05.05_Битники_1.png

Выклік кінуты не толькі ў правакацыйных тэмах твораў, але і ў самой іх форме. Для бітнікаў няма нічога лепш за верлібры. Яны імкнуцца пісаць максімальна свабодна і аўтэнтычна – далоў усе рамкі і традыцыйныя асновы, ім не месца ў творчасці! “Першая думка – лепшая думка” – так апісваў метад спантанага пісьма адзін з ключавых паэтаў біт-пакалення Ален Гінзберг.

Такім чынам, бітнікі пашыраюць сваю свядомасць, выкарыстоўваючы для гэтага ўсе даступныя метады – галюцынагенныя прэпараты, медытацыі, свабодныя адносіны і яднанне з прыродай. Яны чэрпаюць натхненне ў джазавых музыкаў, сюррэалістаў, паэтаў-метафізікаў, паэтаў-празорцаў, такіх як Уільям Блэйк, а таксама ва ўсходняй паэзіі – хайку. У кожным радку бітнікаў адчуваецца свабода і сапраўднае прыроднае дзікунства, якое не мае сабе роўных у пасляваеннай літаратуры.

Хто гэта?

Прабяжымся па значных постацях у біт-пакаленні (пераважна паэзіі, для больш мяккага старту) і заадно парэкамендуем, што ў іх такога можна пачытаць. Паэзію, біяграфіі і нават літаратурныя эсэ біт-руху рэкамендуем шукаць у кнізе “Антология поэзии битников” – самым поўным паэтычным зборніку гэтага кірунку з годным перакладам твораў і іх непаўторнымі арыгіналамі ў дадатак.

2021.05.05_Аллен Гинзберг.png

Ален Гінзберг

Гінзберг быў выключна яркім паэтам, сапраўдным спадчыннікам Уолта Уітмэна, самым уплывовым аўтарам свайго часу. Для яго не было забароненых тэм: ад бамбёжкі Нагасакі і халоднай вайны да простай чалавечай любові і зноў Уітмэна – усё Гінзберг асвятляў з нестандартных бакоў, адкрыта, так, каб радкі выпальваліся на сэрцы чытача, каб пасля чытання перахапляла дыханне. Яго твор “Вой” – адна з самых важных вех у гісторыі біт-паэзіі. Паэма апынулася настолькі гучнай, адкрытай і шакавальнай, што пасля яе публікацыі ў 1956 годзе арыштавалі выдаўца кнігі, іншага паэта-бітніка Лоўранса Ферлінгеці: ён абвінавачваўся ў крайняй непрыстойнасці. Зрэшты, гэта справа прыцягнула яшчэ больш увагі не толькі да паэмы, але і да ўсяго пакалення. Дарэчы, суд Ферлінгеці выйграў. І гэтая перамога стала яшчэ адным выклікам, кінутым маралісцкім законам Амерыкі.

Што пачытаць: вам пэўна ўжо захацелася прачытаць той самы “Вой” – экспрэсіўны, гучны, яркі, амаль гімн, амаль споведзь. Трэба ж даведацца, што ў ім такога. Аднак таксама рэкамендуем да азнаямлення працу “Супермаркет в Калифорнии”: самае тое, каб фыркаць на капіталістаў.

2021.05.05_Гэри Снайдер.png

Гэры Снайдэр

Уліўся ў плыню бітнікаў недзе ў 1950-х і стаў своеасаблівым будысцкім светачам. Яго працы сканцэнтраваны на пошуку балансу паміж рэальнасцю і яе унутраным разуменнем. Кожная паэма – як медытацыя, кожны радок – прыступка да ўяўнага храму. Уласна, вёў ён вельмі будысцкі лад жыцця, просты і непатрабавальны, і гэта ў свой час так уразіла Джэка Керуака, што ў яго кнізе “Бродяги Дхармы” прататыпам галоўнага героя выступіў менавіта Гэры Снайдэр. Акрамя моцнага ўплыву ўсходняй філасофіі, у працах Снайдэра адчуваецца асаблівая ўвага да прыроды, пытанняў экалогіі і сувязі чалавека з навакольным светам. Дарэчы, сам ён сябе бітнікам называў неахвотна.

Што пачытаць: вядома, працу, якая прынесла Снайдэру літаратурную славу і навекі ўпісала яго ў круг бітнікаў, што б ён сам ні казаў, – “Ягодный пир”. Іншы чароўнае твор – “Ручей Пайют”; адчуваецца як горная самотная прагулка.

2021.05.05_Диана ди Прима.png

Дыяна ды Прыма

Адна з ключавых жаночых фігур у руху бітнікаў. У 1958 годзе выпусціла свой першы зборнік “Эта птица летает задом наперёд” – і тут закруцілася. Пачала супрацоўнічаць з іншым паэтам Лероем Джонсам і выпускаць штомесячны часопіс, дзе публікаваліся працы бітнікаў, як аўтараў-пачаткоўцаў, так і вядомых хлопцаў накшталт Бероўза і Керуака. Яе паэзія на дзіва асабістая для біт-руху: у вершах Дыяна гаворыць пра свае стасункі, змены ў жыцці, пра тое, што хвалюе, але ўсё гэта ў непаўторным бітнікаўскім стылі, медытатыўна і рытмічна, з ноткамі ўсходняй філасофіі. Для яе не было забароненых тэм або рамак. Чыстае мастацтва.

Што пачытаць: “Выйдя из медной печи”, безумоўна. Пранікнёная і балючая гісторыя асабістых перажыванняў паэткі на даволі нестандартную тэму аборту і шкадаванняў – і іх адсутнасці. Калі вы не спяшаецеся разбіваць сабе сэрца і ўваходзіць у кататанічны ступар, то лепш пачаць з працы “Окно”.

2021.05.05_Лоуренс Ферлингетти.png

Лоўрэнс Ферлінгеці

Памятаеце, каго арыштавалі за публікацыю “Воя” Гінзберга? Ага, Лоўрэнса Ферлінгеці. Ён адкрыў вядомую кнігарню “City Lights, літаратурны часопіс і выдавецтва, але ў той жа час ён і сам быў сапраўдным паэтам. Больш за трыццаць зборнікаў вершаў, раманы, п’есы, навелы і кінасцэнарыі – неверагодная прадуктыўнасць. Яго паэзія ўвабрала ў сябе рэчы настолькі бытавыя і штодзённыя, што мы зусім перасталі іх заўважаць: гутаркі падчас прагулкі, трывогі і надзеі, гарадскія білборды і звыклыя краявіды – усё, што зліваецца для нас у адну суцэльную штодзённасць, Ферлінгеці ператвараў у незабыўныя творы. Ён захоўваў спантаннае і творчае ў кожным дні – і рабіў гэта па-майстэрску.

Што пачытаць: паспрабуйце пачаць з “В парке Золотых ворот в этот день” або “Гремящей мрачной зимой в Париже”. Не так гучна і адкрыта, як Гінзберг, але не менш глыбока і пранікнёна. Візуальная частка сапраўды чароўная.

2021.05.05_Грегори Корсо.png

Грэгары Корса

Гінзберг апісваў яго як “чалавека, які абуджае маладосць”: настолькі жывым быў і сам Корса, і яго паэзія. Італьянскія карані зрабілі яго экспрэсіўным, а цяжкае дзяцінства спачатку прывяло на слізкую сцежку крыміналу: у 17 гадоў ён быў асуджаны на тры гады за крадзеж аўтамабіля. Зрэшты, гэта ў пэўным сэнсе пайшло на карысць: у турэмнай бібліятэцы Корса прагна паглынаў усе кнігі на сваім шляху і вырашыў паспрабаваць сябе ў паэзіі. Неафіцыйна слухаў лекцыі ў Гарвардзе і Нью-Ёркскім дзяржаўным універсітэце, удзельнічаў у падпольных паэтычных чытаннях і кожнае сваё дзеянне ператвараў у перфоманс. Паэзія Корса б’е ключом, нават калі яна глыбока трагічная.

Што пачытаць: безумоўная рэкамендацыя – “Полный беспорядок… почти”: пра самыя важныя ў жыцці рэчы і, нарэшце, пра збавенне ад іх. Яшчэ адзін выдатны твор – “В стремительной руке времени”, некалькі больш сур’ёзны, з цікавым вобразным радам і выдатным рытмам.

2021.05.05_Ещё Берроуз.png

Уільям С. Бероўз

З паэзіяй разабраліся, час паглядзець на прозу бітнікаў, і Бероўз – адзін з яе слупоў. Чалавек крыху больш чым спрэчны: чаго варты адзін выпадак, калі ён, у п’яным чадзе гуляючы ў Вільгельма Тэля, выпадкова застрэліў сваю маладую жонку Джоан Волмер. Гэтая жудасная трагедыя стала пераломным момантам для Бероўза – і зрабіла яго пісьменнікам. Творчасць ператварылася ў збавенне ад апантанасці: з гэтага часу ўсе свае перажыванні ён выліваў на паперу, не цураючыся “забароненых” тэм і гаворачы пра ўсё адкрыта. Такім быў і першы твор “Джанки”. За свой самы вядомы раман “Голый завтрак” Бероўз, вядома, паспеў патрапіць пад суд па абвінавачванні ў непрыстойнасці. Зрэшты, пасля доўгіх разглядаў абвінавачванні ўсё ж скасавалі. Гэты твор безумоўна вельмі нестандартны для свайго часу: “Голый завтрак” спалучае ў сабе нарэзку з хронік гераінавай залежнасці пісьменніка, яго выдумак і наркатычных вобразаў Танжэра, горада ў Марока, вядомага як урадлівае мястэчка для ўсіх, каго адрынула Амерыка. Гэты раман напісаны ў вельмі спецыфічнай манеры – “метадам нарэзак”. Сутнасць метаду простая: пісьменнік у сваіх шматлікіх падарожжах вазіў з сабой сшытак, у якім было тры калонкі. У першую ён запісваў факты пра тое, што адбываецца, у другую – асабістыя ўражанні і думкі, а ў апошнюю – цытаты з кніг, якія Бероўз чытаў у той момант. З усіх гэтых матэрыялаў і складваўся раман – дынамічны і куды больш цэльны, чым здаецца на першы погляд.

Што пачытаць: “Голый завтрак” – калі вам хопіць рашучасці для гэтага адкрыта няпростага твора. У адваротным выпадку, можаце пачаць з вершаў (так, іх ён таксама пісаў) – напрыклад, “Там, где циркулирует плоть”.

2021.05.05_Керуак читает.png

Джэк Керуак

Другі слуп бітніцкай прозы – безумоўна, Керуак. Ён быў адным з самых значных пісьменнікаў свайго часу, у яго працах была ўся Амерыка – не паказная, як у турыстычнай брашуры, а жывая, сапраўдная, і гэта прыводзіла ў захапленне. Жыццё Керуака з самага старту не надта падобна да звычайнага шляху біт-пісьменніка: ён вырас у сям’і тыпографа, з падлеткавых гадоў выпускаў свой спартыўны бюлетэнь, займаўся футболам і атрымліваў за гэта стыпендыю ў Калумбійскім універсітэце. Потым здарылася траўма, страта стыпендыі, адлічэнне і служба на гандлёвым караблі, а пазней – у войску, адкуль яго зноў спісалі з-за рознагалосся з начальствам. Вось так, апынуўшыся на сушы, вечны вандроўнік Керуак бярэцца за пісьменніцтва. Пачынае з больш класічнага “Город и городок”, які нагадвае пазнейшыя працы Томаса Вулфа, але неўзабаве адшуквае уласны стыль. Яго самы вядомы раман “В дороге” амаль цалкам аўтабіяграфічны: два прыяцелі калясяць па хайвэях Амерыкі, не задумваючыся пра начлег і ежу і трапляючы ў пераробкі адна горш за другую. Гэта чыстая “road novel”, неверагоднае падарожжа, пасля якога хочацца выскачыць са свайго дома і адправіцца ў дарогу. Раман – як джазавая імправізацыя, як пошук сэнсу, як вечнае падарожжа на саржавелым мустангу. Яго дэкарацыі – аднапавярховая Амерыка, бясконцая шаша, прыдарожныя забягалаўкі. Разам з тым гэта гісторыя болю цэлага пакалення – яго крык на пустой дарозе без канца і краю. Пасля “В дороге” будуць “Бродяги Дхармы” (зноў з матывамі падарожжаў), “Мэгги Кэссиди” (раптам кранальна пра сталенне і першае каханне), “Ангелы опустошения” і яшчэ многа добрых работ. Усё ж дрэннага пісьменніка “каралём бітнікаў” не назвалі б.

Што пачытаць: “В дороге”. Без варыянтаў. Падача можа здацца простай і немудрагелістай, але атмасфера вечнага бегу, падарожжа без прыкрас, неверагоднай свабоды і разам з тым пустаты відавочна вартая вашай увагі. Калі сэрца прагне чагосьці больш спакойнага, смела звяртайцеся да “Бродяг Дхармы”. Або пачынайце знаёмства з паэзіі – можа быць, вас падкупяць джазавыя матывы “Mexico City Blues”.

І фінальны акорд: у Нацыяналцы можна паслухаць бітнікаў. Не ўжывую, вядома, але запісы аўтарскага чытання ўласных вершаў, даступныя для ўсіх наведвальнікаў. Ферлінгеці, Гінзберг, Корса і нават Букоўскі, які хоць і трохі спазніўся далучыцца да руху бітнікаў, але ўсё ж ім даволі блізкі. Проста мара.

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.

Навіны

16 Чэр 2021

Адна з найстарэйшых і найбуйнейшых бібліятэк вышэйшых навучальных устаноў Беларусі – Фундаментальная бібліятэка БДУ – была ўключана ў структуру Праўлення гэтага ўніверсітэта 23 мая 1921 года, і менавіта гэты дзень лічыцца датай яе заснавання. Складаны, поўны перашкод шлях стварэння, выпрабаванні 1930-х гадоў, трагічныя падзеі перыяду Вялікай Айчыннай вайны, новыя ўмовы і патрабаванні апошніх дзясяцігоддзяў і сучаснага перыяду… Установа з драматычнай гісторыяй неаднойчы амаль знікала, але аднаўлялася – дзякуючы энтузіястам, аматарам кнігі. Ды ў краіне заўсёды разумелі: дзе навучанне, без бібліятэкі нікуды.

Навіны бібліятэк

“Алмаз становіцца дыяментам”: хроніка будаўніцтва Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, 2004 год

16 Чэр 2021

16 чэрвеня 2006 года адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі. Сёння мы працягваем публікацыі па матэрыялах прэсы аб яго будаўніцтве, якое стала яркай падзеяй у гісторыі бібліятэкі, ды і ўсёй краіны.

Да 100-годдзя Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Незвычайныя завяшчанні пісьменнікаў

16 Чэр 2021

Ці задумваліся вы калі-небудзь пра сваю апошнюю волю? Напэўна так, бо, як ні горка, ніхто з нас не вечны. Аднойчы прыйдзе час пакінуць гэты тленны свет, а перад гэтым паклапаціцца пра завяшчанне, каб шматлікія сябры і сваякі адразу ведалі, хто быў вашым любімчыкам. Вядомыя пісьменнікі таксама запісвалі сваю апошнюю волю – і часцяком іх інструкцыі і пажаданні былі як мінімум незвычайныя, як максімум – эксцэнтрычныя.

Аўтарскі погляд

Віртуальная чытальная зала НББ – публічным бібліятэкам Брэсцкай вобласці

15 Чэр 2021

Супрацоўнікі НББ працягваюць серыю анлайн-мерапрыемстваў для публічных бібліятэк розных рэгіёнаў нашай краіны. 15 чэрвеня адбыўся семінар, падрыхтаваны для нашых калег з Брэсцкай вобласці.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Прэзентацыя альманаха “Казахстан – Беларусь” і сустрэча пісьменнікаў дзвюх краін

14 Чэр 2021

14 чэрвеня ў Нацыянальнай бібліятэцы прайшла прэзентацыя першага ў гісторыі казахстанска-беларускага супрацоўніцтва літаратурна-мастацкага альманаха “Казахстан – Беларусь” і адбылася сустрэча пісьменнікаў дзвюх краін.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Бібліятэкарам
111