ГалоўнаяНавіныНавіны бібліятэк
Бібліятэцы мінскай школы падораны кнігі
Праграма XV Міжнародных кнігазнаўчых чытанняў

Ганна Севярынец: “Час можна перамагчы, а смерці няма”

Ганна Севярынец: “Час можна перамагчы, а смерці няма”
Іншыя навіны

“Каханне, Горад і Час – галоўныя героі новага гістарычнага рамана “Гасцініца “Бельгія”. Так гаворыцца ў анатацыі да кнігі. Мы гутарым з яе аўтарам – педагогам, літаратуразнаўцай, архівістам, пісьменніцай і блогерам Ганнай Севярынец.

Ваш новы раман прысвечаны “адной з самых прыгожых, амбітных, яскравых і трагічных старонак жыцця беларускай літаратуры”, звязанай з дзейнасцю літаратурных суполак “Маладняк” і “Узвышша” і іх стваральнікаў. Я ўпершыню пачула пра трагічны лёс маладнякоўцаў і ўзвышаўцаў, патрапіўшы ў канцы 1980-х на выстаўку “Покліч” у Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры. А з чаго пачалося ваша захапленне гэтай тэмай?

Belgiya.jpgГэты час – пачатак стагоддзя, рэвалюцыі і Грамадзянская вайна, пасляваенныя дваццатыя – наогул я ведаю няблага, бо займалася ім яшчэ студэнткай рускага філфаку, а потым пісала дысертацыю па творчасці Гайта Газданава, расійскага празаіка-эмігранта. Мяне заўсёды захапляла гэтае ўнутранае напружанне паміж прыватным чалавечым жыццём – і планетарнымі гістарычнымі катаклізмамі, вабіў незвычайны харызматычны выбух талентаў і геніяў, што адбыўся тады ў культуры.

Што ж тычыцца беларускай гісторыі і літаратуры дваццатых – яны для мяне пачаліся з Уладзіміра Дубоўкі, паэта і чалавека, чый маштаб мы і сёння не надта ўяўляем сабе. Я не ведаю ў сусветнай літаратуры гісторыі, роўнай па напружанні і сэнсам гісторыі Уладзіміра Дубоўкі. Захапіўшыся ім, пачала чытаць пра яго і вакол яго – і ўсё, прапала, дала нырца ва ўласную гісторыю.

Цяпер і не разумею нават, як магла шукаць цікавае і вартае недзе там, за межамі, бо вось тут, проста пад рукамі, проста навокал, – жыве і дыхае адна з самых цікавых і нефарматных еўрапейскіх літаратур, наша ўласная літаратура.

Узорам майстэрства ў адлюстраванні “духу эпохі” для вас служылі творы Ю. Тынянава. Прастора і час у вашым рамане адноўлены вельмі дакладна. Мне бачыцца асаблівая высакароднасць у тым, як вы абыходзіцеся з гістарычным фактам, удакладняючы нават дробныя дэталі: амаль кожны абзац грунтуецца на мемуарным ці архіўным дакуменце, маршруты герояў вылічаны з дакладнасцю да хвіліны, адшуканы расклад тагачаснага руху цягнікоў, зладжаны кансультацыі са спецыялістамі. Такая адказнасць, карпатлівае падмацаванне амаль кожнага радка дакументальным сведчаннем – гэта школа навуковага даследчыка, якую вы прайшлі, ці нешта яшчэ?

Гэта і ёсць простае жаданне аднавіць час. Мне б хацелася апынуцца ў ім і пабачыць яго сваімі вачыма, можа, нават і пражыць яго. Я разумею, што, хутчэй за ўсё, я і зараз проста прыдумала яго, спазнала выключна праз свае ўнутраныя прызмы. Але я не хачу прыдумваць, я хачу бачыць і час, і горад, і людзей такімі, якімі яны былі ці маглі быць. Што я магу дзеля свайго жадання? Толькі выкарыстаць інструменты, якімі ў некаторай ступені валодаю: пошук, дакумент, слова. Мінск, які мы па звычцы лічым “горадам без легенд”, насамрэч проста дыхае легендамі, байкамі, незвычайнымі цікавосткамі, гісторыяй, часам.

У 1926 годзе, калі адбываецца раскол “Маладняка” і прэсінг “Узвышша”, Нямігу бяруць у калектар. Маладыя пісьменнікі, якія адчуваюць сябе, па словах Ірыны Дубянецкай, “багамі-стваральнікамі”, пачынаюць разумець, што яны не ўсёмагутныя, і быццам само жыццё ілюструе, як “бурапенную” энергію можна скаваць, заключыць у вузкія рамкі. У параўнанні з такой метафарай любая аўтарская блякне. Пэўна, і з гэтай прычыны вы аддаяце перавагу гістарычнаму раману як найвышэйшай ступені існавання прозы?

І з гэтай таксама. Я наогул лічу, што мастацкі вымысел безумоўна блякне побач з рухам гісторыі і чалавечым лёсам. Але што мяне сапраўды захапляе – гэта ўменне некаторых людзей, пераважна людзей культуры, як іх называлі ў дваццатыя, “культурнікаў”, выбудоўваць сваё жыццё па законах мастацкай творчасці.

Гэты феномен называецца “жыццятворчасць”. І літаратуразнаўства пакрысе падбіраецца да гэтага пытання: як у іншых творцаў атрымліваецца пражыць жыццё так, нібыта яны яго напісалі? Джон Дон, Джордж Байран, Оскар Уайльд, Аляксандр Пушкін, Леў Талстой, Блок, Ахматава, нашы Уладзімір Дубоўка і Алесь Дудар – жыццятворцы выключнага таленту, калі разглядаць іх біяграфіі з пункту гледжання мастацкай творчасці, пабудовы сюжэтаў, мастацкай структураванасці пражытага жыцця, падпарадкаванасці яго адзінай высокай мэце.

Я не ведаю, як гэта ў іх адбывалася і ў якой ступені яны ўсведамлялі самабудаўніцтва сваіх лёсаў, але страшэнна цікава, што і іншыя людзі, дзясяткі, сотні людзей, уключаных у кругабег іх жыццяў, таксама станавіліся нібыта героямі гэтых не напісаных, але пражытых раманаў і паэм. Такое ўменне, заўсёды драматычнае – пражыць жыццё па ўласных творчых законах, сканцэнтраваць ва ўласнай гісторыі ўсе хібы і заваёвы свайго часу – надзвычай уражвае мяне ў маіх героях.

Члены “Узвышша” (Мінск, 1928)

Члены “Узвышша”. Уладзімір Дубоўка ў шэрым касцюме ў цэнтры (1928).

У майстэрстве зацікавіць чытача вы арыентаваліся на У. Караткевіча з яго гістарычнымі раманамі. Раскрыйце сакрэт, якімі інструментамі трэба карыстацца, каб зрабіць тэкст, заснаваны на дакументах, захапляльным?

Сказаць па праўдзе, думаю, што якраз гэта мне і не ўдалося – зрабіць тэкст па-караткевічаўску захапляльным. Так, я ведаю, што ў мяне атрымаліся жывыя героі, неблагія дыялогі, сапраўдныя стасункі паміж людзьмі. Але адначасова я ведаю, што ў сюжэце не хапае напругі, як гэта цяпер называецца – “экшану”. У большасці чытачоў “Бельгія” чытаецца павольна, не “глытаецца”, дзеля яе не прапускаюць станцыі метро, прыкладам. Магчыма, гэта таму, што я не хацела ўмешвацца ў ход сюжэта жыццёвага, паварочваць ход сапраўднай гісторыі дзеля экшану мастацкага. Таму сакрэтаў захапляльнасці насамрэч я пакуль не ведаю. Буду думаць над імі.

ГОРАД

Асабіста я "праглынула" раман з вялікай цікавасцю, дарэчы, напісаны ён лёгкай для чытача мовай. Прываблівалі і нестандартныя героі, і рэальныя гісторыі, і блізкае мне літаратурнае асяроддзе, і любімы горад, які адкрываўся ў нязвыклым ракурсе. Вы маглі б сёння правесці экскурсію па літаратурным Мінску міжваеннага перыяду? Многія будынкі, пра якія вы ўпамінаеце ў рамане – гасцініца “Бельгія”, Белпедтэхнікум, касцёл Св. Фамы, – не дайшлі да нашага часу. Некаторыя, як гасцініца “Еўропа”, не так даўно адноўлены. А якія з даўніх часоў існуюць і сёння?

А вось якраз будзе дзве такія экскурсіі, менавіта па сцежках і кропках “Бельгіі”, адна з іх – у межах фестывалю “Горад і кнігі”. Я крыху хвалююся, бо не маю ж адпаведнай “экскурсійнай” адукацыі, дый і Мінск ведаю вузка – толькі ў часе і прасторы сваіх герояў. Але паспрабую. Мне самой цікава, спадзяюся, што-нішто атрымаецца.

На мінскіх Вайсковых могілках знайшлі спачын многія славутыя асобы, у тым ліку тыя, пра каго вы расказалі ў рамане (Купала, Колас, Трус, Чорны). Абарона Вайсковых могілак ад пераўтварэння пад амерыканскі стандарт з аднолькавымі плітамі замест унікальных помнікаў і крыжоў – адна з гучных грамадскіх ініцыятыў леташняга года. Была сведкай, як падчас экскурсіі па іх і валанцёрскай працы вы нечакана ўбачылі магілу яшчэ аднаго чалавека, які ўзгадваецца ў рамане, Пятра Макавеева – настаўніка Алеся Дудара. Што гэта – містыка, шчаслівы выпадак ці заканамернасць?

Гэта – заканамерная містыка. Ці містычная заканамернасць. На шляху даследчыка літаратуры такія незвычайныя супадзенні, нечаканыя знаходкі сустракаюцца паўсядзённа. Я дык пачынаю хвалявацца, калі іх доўга не бывае, а не тады, калі яны здараюцца.

Раман Матульскі, дырэктар Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, выразіў меркаванне наконт Вільні пачатку XX ст. з яе кнігазборамі, музейнымі калекцыямі, архівамі, асветніцкімі і навучальнымі ўстановамі. Ён параўнаў значнасць Вільні для беларусаў са значнасцю Санкт-Пецярбурга для расіян. Яе страта да гэтага часу адчувальная для нашай культуры. Тым больш, што тагачасны Менск немагчыма было параўнаць з Масквой. А што вы думаеце пра сённяшні Мінск?

Я думаю, што гэта – многаабяцальны горад. Мінск можа сёння пераўтварыцца ў што заўгодна: у горад музеяў, у горад легендаў, у горад прывідаў, у горад успамінаў. Шкада толькі, што зараз ён надта пакутуе ад няздарных архітэктараў. Як з усім тым, што яны тут панабудоўвалі, быць потым – невядома. Усё тое шкло і бетон, якія яны тут панаставілі, хіба ж пазносіш усё…

ЛЮДЗІ

Вашы героі – пакаленне пачатку мінулага стагоддзя – амбіцыйныя і таленавітыя, імклівыя ў развіцці і неабмежаваныя ў планах, з “бурапеннай” энергіяй і ідэяй стварэння новага жыцця. Сучаснае маладое пакаленне пачатку ХХІ ст. падобна да іх?

Дзякуй богу, не. Усё ж такі сённяшняя моладзь мае за спінай досвед і ўрок дваццатага стагоддзя, больш цвяроза глядзіць на свет і на свае магчымасці ў ім. Аднак за тое я і люблю іх, тых людзей “адтуль”, – за іх падлеткавую амаль, такую прыгожую недасведчанасць у жорсткіх законах гісторыі.

Цытата з рамана: “Ёсць такое за беларусамі: ворага не дачакацца, жыццё адзін аднаму сапсаваць, рагамі ўперціся адзін супраць аднаго і не саступіць ані кроку… Не шкадаваць, лупіць наводмаш. Нібыта няма каму іх лупіць”. Адкуль гэтая рыса ў нацыянальным характары?

Мне падаецца, гэта нейкае ў нас спрадвечнае, “хутарское”, вельмі цесныя, вузенькія, але ж непахісныя межы ўласнага сусвету. Не кранай майго – і так яго мала маю. Нешта такое.

Сам Купала сказаў аднойчы Дубоўку: “Уладзя, ты – Пушкін, я перад табой толькі Дзяржавін”. Не хочацца паўтараць банальнасць пра ўмоўны лад у гісторыі, але не магу не спытаць: як вы лічыце, калі б не хвалі рэпрэсій, хто з пісьменнікаў маладнякоўцаў-узвышаўцаў мог бы стаць упоравень з класікамі беларускай літаратуры?

Безумоўна, гэта Уладзімір Дубоўка, Алесь Дудар, Тодар Кляшторны і Юлі Таўбін. Гэтыя чатыры паэты, дай ім лёс шчэ крыху часу, зрабілі б нашу літаратуру іншай. Усе тыя, каго мы зараз лічым савецкімі класікамі – улучна з вельмі сімпатычнымі мне Глебкам і Броўкам – дыхаюць у пуп гэтым чатыром выбітным творцам.

Glebka.jpgГаворачы пра свае мэты, вы ўпамянулі, што хацелі адлюстраваць розныя стратэгіі выжывання людзей ў пераломны час: Дубоўка – гэта герой у антычным сэнсе, Дудар – негерой (не блытаць з антыгероем), Глебка – годны чалавек, але вёрткі, здольны праслізнуць паміж зубцамі страшэнных колаў. Ужо 5 красавіка на фестывалі “Прадмова” будзе прадстаўлена ваша новая кніга “Вакол Пятра Глебкі”. А ў планах – яшчэ адзін твор, дзе галоўным будзе антыгерой-ліхадзей. Хто гэты персанаж, можа, прыадкрыеце тайну?

Не, пакуль не скажу. Маю на прыкмеце таго-сяго, але шчэ не вызначылася. Магу сказаць, што адзін з магчымых герояў такога даследавання – Віктар Эмануілавіч Быхоўскі, следчы, які ўласна катаваў нашых хлопцаў, вёў следства і складаў фальшывыя пратаколы допытаў, подпіс пад якімі выбіваў з падследных нялюдскімі метадамі. Я ведаю ягоную біяграфію, ведаю тое-сёе пра ягоную сям’ю, у мяне ляжыць ягоны фотаздымак і копіі пратаколаў ягоных допытаў, калі ён праходзіў па справе аб “перавышэнні паўнамоцтваў”. Магчыма, гэта будзе ён.

У сакавіку Нацыянальная бібліятэка прадставіла першую частку маштабнага сумеснага з архівістамі і музейнікамі віртуальнага праекта “На хвалі часу, у плыні жыцця”. Праект таксама прысвечаны літаратурнаму аб'яднанню “Маладняк”, 100-годдзе якога будзе адзначацца ў 2023 годзе. Можа, параіце, на што зрабіць акцэнт, што падаецца вам самым важным?

О, я тут не вазьмуся раіць! Я ў такім вялікім захапленні ад гэтага праекта, ад маштабу задумы, ад імпэту людзей, што за яго ўзяліся! Буду ўдзячным карыстальнікам усіх матэрыялаў, што будуць падрыхтаваныя ў межах праекта. Дарэчы, ужо набыла створаны Нацыянальнай бібліятэкай дыск “Станаўленне беларускай дзяржаўнасці” з алічбаванай прэсай 1917–1922 гадоў.

Sevjarynets-2.jpg
На імпрэзе, прысвечанай 110-годдзю з дня нараджэння Валерыя Маракова, у Музеі гісторыі беларускай літаратуры (2019).

Праект “На хвалі часу, у плыні жыцця” будзе папаўняцца на працягу пяці гадоў больш падрабязным расповедам пра сяброў аб'яднання – юбіляраў пэўнага года. У “Гасцініцы «Бельгія»” вам удалося ажывіць іх, паказаць без лакіроўкі і пафаснасці, вярнуць цікавасць да іх творчасці. Сёлета споўнілася 110 год з дня нараджэння Валерыя Маракова – аднаго з самых, па вашых словах, абаяльных маладнякоўцаў. Раскажыце якую-небудзь гісторыю пра яго.

Мне вельмі спадабалася гісторыя, якую расказваў Казімір Камейша: пра тое, што Валерык Маракоў, як быў малым, дапамагаў бацьку класці печы. Яны хадзілі ўдвох па менскіх ваколіцах і наймаліся да гаспадынь – каму печ скласці, каму – перакласці ці падшыхтаваць. Усцешна ўяўляць сабе, што і сёння дзе-нідзе ў прыватным сектары можа грэць людзей печка, складзеная Валерам Мараковым.

Ганна Канстанцінаўна Севярынец – аўтар мастацкіх кніг “Гасцініца «Бельгія»” (2019) і “Дзень святога Патрыка” (2017); кнігі дакументаў “Вакол Пятра Глебкі” (2019), дакументальнай біяграфіі “Уладзімір Дубоўка. Ён і пра яго” (2017), укладальніца зборніка “Выбраныя творы. Алесь Дудар” (2017), у які увайшлі новыя вершы з адшуканага ёю архіва паэта; аўтар прадмоў і каментарыяў да выдадзеных зборнікаў. Лаўрэат прэмій “Першая глава” (2016), “Гліняны Вялес” (2017), “Празрысты Эол” (2018). Працуе настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў гімназіі г. Смалявічы.

Гутарыла Алена Якавенка.

Працяг будзе, у другой частцы інтэрв’ю пагаворым з аўтарам пра час і пра каханне.

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.
Фота са старонкі Ганны Севярынец у Фэйсбуку і з праекта “На хвалі часу, у плыні жыцця”.

Каментарыі карыстальнікаў:

Каментаванне даступна толькі зарэгістраваным карыстальнікам

Навіны

Канферэнцыя “Архівы, бібліятэкі і музеі як інстытуты сацыяльнай памяці чалавецтва”

24 Май 2019

27–28 мая ў Мінску адбудзецца міжнародная навукова-практычная канферэнцыя “Архівы, бібліятэкі і музеі як інстытуты сацыяльнай памяці чалавецтва”.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Чытаем разам – пазнаём адзін аднаго

23 Май 2019

З 23 мая на 3-м паверсе кальцавога калідора прадстаўлена экспазіцыя “Чытаем разам – пазнаём адзін аднаго” – перасоўная выстаўка мастацкіх кніг сучасных аўтараў дзяржаў – удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў (СНД).

Кніжныя выстаўкі

Віртуальны праект “ЮНЕСКА і Беларусь: вехі супрацоўніцтва”

23 Май 2019

У 2019 годзе Рэспублiка Беларусь адзначае 65-годдзе ўступлення ў Арганізацыю Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры (ЮНЕСКА). Да гэтай даты Нацыянальная бібліятэка Беларусі пры інфармацыйнай падтрымцы Нацыянальнай камісіі па справах ЮНЕСКА падрыхтавала віртуальны праект “ЮНЕСКА і Беларусь: вехі супрацоўніцтва”.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Тры прычыны прачытаць "Суперкнігу пра Біла з Болаю"

23 Май 2019

18 мая ў Музеі гісторыі літаратуры ў Мінску прэзентавалі кнігу шведскай пісьменніцы Гунілы Бэргстрэм “Суперкніга пра Біла з Болаю (Біл разумны, Бола вясёлая)”, якая ад нядаўняга часу даступная таксама ў аўдыяфармаце.

Навіны бібліятэк

Электронныя рэсурсы EBSCO ў віртуальнай чытальнай зале

21 Май 2019

21 мая ў бібліятэцы прайшоў семінар “Электронныя рэсурсы EBSCO для навуковых даследаванняў і адукацыі: часопісныя і кніжныя калекцыі ў віртуальнай чытальнай зале Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі”.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

101 цуд Беларусі ў адной кнізе

22 Май 2019

У Бібліятэцы Цёткі 17 мая прэзентавана кніга Яраша Малішэўскага “Дзіцячы атлас Беларусі. Замкі, крэпасці, бажніцы”. У ілюстраванай энцыклапедыі сабрана інфармацыя пра 101 сапраўдны скарб і цуды з усіх куткоў Беларусі – старажытныя замкі, мураваныя крэпасці, драўляныя бажніцы… Як добра вядомыя, так і тыя, пра якія вы магчыма не чулі, але пажадаеце наведаць, прачытаўшы гэтую кнігу.

Навіны бібліятэк

111