ГалоўнаяНавіныБлог прафесійнага чытача
Ствараем праект разам!
Беларусы чытаюць Уладзіміра Караткевіча

Старажытная паэма “Беавульф” у беларускім перакладзе

Старажытная паэма “Беавульф” у беларускім перакладзе
Іншыя навіны

Маргарыта Латышкевiч

Самая старажытная паэма еўрапейскай Поўначы, англасаксонскі эпас, створаны ў VIII стагоддзі нашай эры. Самая доўгая паэма на старажытнаанглійскай мове (3 182 радкі), эпас пра змаганне слыннага ваяра Беавульфа (Бэўвульфа ў беларускім перакладзе) з пачварамі.

Чаму вельмі важна, каб скарбы сусветнай літаратуры загучалі на беларускай мове і ў чым значэнне менавіта гэтай паэмы – давайце разбірацца.

Імя “Беавульф” у перакладзе са старажытнаанглійскай мовы азначае “пчаліны воўк”. За гэтай метафарай, характэрнага для язычніцтва табуіраванага наймення, хаваецца мядзведзь – верагодна, татэмная жывёла, важная для рода галоўнага героя, які носіць гэтае імя. Язычніцтва прапітвае ўвесь тэкст, і, уласна, значнасць твора якраз-такі ў тым, што аснова гэтай паэмы склалася яшчэ да прыняцця хрысціянства. Карані скальдычнага майстэрства – асаблівасцей метафорыкі, стылістычных прыёмаў, міфалагічных адсылак – менавіта ў даўняй паўночнай рэлігіі, цесна звязанай з песеннай традыцыяй. Тое, што “Беавульф” даносіць да нас гэтую традыцыю, хай і з нязначным “налётам” хрысціянізацыі, з пазнейшымі ўстаўкамі, вельмі важна як для гісторыкаў і літаратуразнаўцаў, так і для звычайнага чытача. Загадкавая старажытная Поўнач блізкая і нам, беларусам, бо яна цесна звязана з нашай ранняй гісторыяй, таму што славуты “шлях з варагаў у грэкі” праходзіў праз нашыя землі.

Старажытная Поўнач бліжэй да нас, чым нам падаецца. І, можа быць, у пэўным сэнсе, таксама і частка нас.

Многія літаратуразнаўцы (напрыклад, Дж.Р.Р. Толкін, адзін з самых буйных даследчыкаў твора) мяркуюць, што пісалася яна двума аўтарамі. Першы, мабыць, старэйшы (ці аддалены ад другога па часе) яўна свабодна валодаў скальдычнай традыцыяй, нязмушана ўплятаючы ў тэкст кенінгі і хейці. Для яго майстэрства скальдаў было натуральным і звыклым, ён знаходзіўся ў адпаведным кантэксце і досыць свабодна аперыраваў любымі прыёмамі. Другі ж аўтар (або, магчыма, перапісчык), нягледзячы на адукаванасць, быў ужо аддзелены ад даўніх традыцый і карыстаўся майстэрствам трохі змушана, штучна. Менавіта таму другому належаць пазнейшыя “хрысціянскія” дадаванні да тэксту.

Для першага аўтара, адпаведна, важна прадэманстраваць адвагу і веліч героя, яго неўтаймаванасць у бойцы ды іншыя яўна язычніцкія дабрачыннасці. Другі ж, сам хрысціянін, спрабуе дадаць у мастацкі свет твора, свет герояў і пачвараў, святло хрысціянства, на ўласны лад ператрактоўваючы некаторыя вобразы, перапрацоўваючы язычніцкую паэму пад патрэбы новай рэлігіі.

Але пагадзіцеся: тэкст на старажытнаанглійскай мове не будзе зразумелы сённяшняму чытачу. Што ж з перакладамі?

Існуе шмат перакладаў на англійскую мову (што не дзіўна), толькі адзін пераклад на рускую (1975 года), на ўкраінскую (2012). На беларускую ж тэкст быў перакладзены ў 2013 годзе і быў выдадзены асобнай кнігай. Аўтар пераклада – Антон Брыль, дзякуючы якому (хай ён і не лінгвіст па адукацыі) на беларускай мове загучаў і гімн Кэдмана, і Беавульф.

Трохі адступаючы ад тэмы, заўважу, што на сёння пераклады старажытнай спадчыны Поўначы на беларускую мову не заглухлі як з’ява. Напрыклад, у часопісе “Маладосць” за апошні год былі надрукаваны пераклады “Прароцтва вёльвы”, “Песні пра Трума” (са старажытнаісландскай) і балады “Сенакосец і муха” (з фарэрскай) за аўтарствам Яўгена Папакуля.
Увогуле, прыемна, што “Бэўвульф” А. Брыля займеў досыць шырокі розгалас у прэсе. Напрыклад, газета “Звязда” назвала гэтае выданне беларускай кнігай года. Але сам факт таго, што той або іншы твор быў перакладзены на беларускую мову, яшчэ нічога не значыць – важная таксама і якасць працы перакладчыка. Якасны пераклад, думаецца, той, які актыўна выкарыстоўвае рэсурсы мовы, адэкватна перадае асаблівасці перакладзенага тэксту і дазваляе ацаніць майстэрства арыгінальнага аўтара. Васіль Жукоўскі, канечне, слушна казаў, што перакладчык лёгка можа супернічаць у літаратурным майстэрстве з тым, каго перакладае. Але дужа важна, асабліва ў выпадку з культурна і гістарычна значнымі тэкстамі, каб творы і ў перакладзе захоўвалі тыя характэрныя рысы, што робяць іх адметнымі.

Ці атрымалася гэта зрабіць у беларускага перакладчыка? Натуральна, параўноўваць пераклад А. Брыля са старажытным арыгіналам у мяне наўрад ці атрымаецца. Але, нават не ведаючы даўняй мовы, як чытач я магу параўнаць уражанні ад англа- і рускамоўнага перакладаў, з якімі знаёмая. І паглядзець, наколькі беларускае гучанне адпавядае таму глыбокаму ўражанню, які гэты твор зрабіў на мяне некалі.

Саму кнігу адкрывае прадмова з кароткімі звесткамі пра рукапіс, саму паэму. Таксама перакладчык дае некалькі ўдакладненняў наконт перадачы імёнаў і назваў у перакладзе ды адметнасцей лексікі. Дадаткам да перакладу паэмы выступае “Песня пра Гільдэбранда” – яшчэ адна перакладчыцкая праца А. Брыля (захаваны фрагмент старажытнагерманскага гераічнага эпасу). Логіка ўкладання кнігі падаецца зразумелай: і той, і другі твор – эпічныя расповеды пра герояў старажытнасці.

Датычна самога Беавульфа – ёсць асобныя шаргаватасці ў рытміцы, асабліва на пачатку, якія рэжуць слых. Таксама трохі сумнеўным падаюцца некаторыя словаўжыванні – скажам, у запазычаннях перакладчыка са старабеларускай мовы. Цытуючы Толкіна, які кажа пра неабходнасць “паэтычнага і традыцыйнага” перакладу, А. Брыль быццам загадзя апраўдвае гэты ход, што нібыта ідзе на карысць выбудоўвання архаічнай стылістыкі твора. Але асабіста мне досыць спрэчным падаецца словаўжыванне “дрыгант” у значэнні “жарабец”: з лёгкай рукі Караткевіча беларускі чытач успрымае слова як назву беларускай пароды коней. Замены кшталту “акрутны” замест “жорсткі” або “валечны” замест “смелы” падчас прачытання складаюць уражанне паланізмаў, а не непасрэдных адсылак да беларускай даўніны. Ужыванне лексемы “гелм” замест “шлем” імпанавала б, калі б побач не ўжывалася нароўні і форма “шалом”. Асобныя словаўжыванні (сучаснай беларускай мовы) падаюцца трохі неадпаведнымі – кшталту форм “згіблыя” або “барукацца” (пра змаганне воя і пачвары). Сустракаюцца і лексемы, упрост незразумелыя сярэдняму носьбіту сучаснай беларускай мовы, напрыклад, назоўнік “выступіца” або “шлюбую” (верагодна, як можна здагадвацца па кантэксце, у значэнні “сведчу”). Выкарыстоўваючы падобныя словы, перакладчык, на жаль, не паклапаціўся пра зноскі ці іншыя тлумачэнні. Радкі і сказы часта пачынаюцца з кароткіх гукаў – “ў”, “й”, што, вядома, аблягчае справу пры пабудове рытмікі паэтычнага тэксту, але глядзіцца не вельмі ахайна.

Ёсць асаблівасці і ў перадачы некаторых міфалагічных паняткаў – скажам, назву свету людзей, перакладчык перадае як “Двор Сярэдзінны” (рускамоўны пераклад у тых жа радках лакалізуе “на земле под небесным сводом”). Для параўнання – адзін з англійскіх перакладаў перадае той самы панятак наступным чынам: “middle-earth’s regions,\\’Neath the whole of the heavens”. Даслоўна – “у сярэдзінных землях (г.зн. “Мідгард”) пад нябёсамі ўсімі”. “Двор”, атрымліваецца, тут – наватвор перакладчыка, і гэты наватвор трохі замінае сувязі з міфалагічнай адсылкай.

Калі ж падагульніць уражанні, то, напэўна, мне не хапіла сістэмнасці – у маўленчых сродках, у стылістыцы перакладзенага тэксту. Зазначу, аднак, што асобныя моманты падаюцца досыць удалымі з паэтычнага боку, але шаргаватасці, апісаныя вышэй, накладаюць адбітак на агульнае ўражанне.

Тым не менш, вельмі важна, што старажытная літаратурная спадчына перакладаецца на беларускую мову – гэта ўзбагачае літаратуру, далучае беларускага чытача да сусветнай скарбніцы. І таксама дае магчымасць працаваць з мовай, дэманстраваць яе моцныя бакі, яе пластычнасць.

А гэта значыць, што пазнаёміцца з “пчаліным воўкам”, пакаштаваць гучанне старадаўняй Поўначы на беларускі лад – варта.

Вось #такое_чытво.
Адшукаць кнігу дапаможа электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.
Чытайма разам!

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.

Навіны

Папулярызацыя рэсурсаў віртуальнай чытальнай залы НББ

30 Кас 2020

29 кастрычніка прайшоў анлайн-семінар віртуальнай чытальнай залы НББ для супрацоўнікаў Прэзідэнцкай бібліятэкі Рэспублікі Беларусь. Прафесійная сустрэча была прысвечана аднаму з самых актуальных пытанняў бібліятэчнага абслугоўвання ў сучасных умовах – выкарыстанню ліцэнзійных электронных інфармацыйных рэсурсаў.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

“Бу!”: даведнік па дамах з прывідамі ў літаратуры

30 Кас 2020

Што можа быць больш прывабным і адначасова страшным для чытача, чым дамы з прывідамі? За апошнюю сотню гадоў мы сталі сведкамі мноства сумных гісторый, дзе галоўныя героі заключаюць здзелку стагоддзя і купляюць дом, у якім яны самі – нечаканыя госці. Мара ператвараецца ў кашмар, а родныя сцены больш не здаюцца бяспечнымі. Прадстаўляем вам даведнік па самай містычна небяспечнай нерухомасці ў літаратуры!

Аўтарскі погляд

30 кастрычніка – 115 гадоў з дня нараджэння народнага мастака Беларусі, выдатнага скульптара Андрэя Ануфрыевіча Бембеля (1905–1986)

30 Кас 2020

Імя мастака добра вядома не толькі знаўцам беларускага мастацтва ХХ стагоддзя, але і шматлікім гасцям нашай краіны. Бо сярод найбольш вядомых турыстычных аб’ектаў мемарыяльны комплекс “Брэсцкая крэпасць-герой”, Курган Славы, манумент Перамогі ў Мінску і многае іншае, аўтарам або суаўтарам стварэння якіх з’яўляўся Андрэй Бембель.

Па старонках беларускага календара

Свабоднае праграмнае забеспячэнне для стварэння краязнаўчых рэсурсаў бібліятэк

29 Кас 2020

22 кастрычніка ў рамках VII Міжнароднага кангрэса “Бібліятэка як феномен культуры” Віктар Пшыбытка правёў анлайн майстар-клас “Выкарыстанне свабоднага праграмнага забеспячэння для стварэння краязнаўчых рэсурсаў бібліятэк”.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Захаванасць дакументаў як залог якаснага задавальнення чытацкіх запытаў

29 Кас 2020

Ва ўмовах дэфіцыту фінансавання, недахопу плошчаў для размяшчэння фондаў, зніжэння экзэмплярнасці закупляемых дакументаў, пагаршэння якасці паперы і спажывецкіх характарыстык выдавецкай прадукцыі ўзрастае пагроза зніжэння колькаснага і якаснага складу бібліятэчных фондаў. Без актыўнай працы па забеспячэнні захаванасці бібліятэчных фондаў значная частка дакументаў можа быць бязвыплатна страчана.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

29 Кас 2020

Кожны год у канцы кастрычніка мы ўспамінаем сумную дату. У ноч з 29-га на 30-е ў 1937 годзе былі забіты некалькі дзясяткаў беларускіх паэтаў, пісьменнікаў, навукоўцаў... Сярод тых, хто загінуў у той жудасны час, ёсць адзін пісьменнік, сёлетні юбіляр, які ўвайшоў у гісторыю пад імем Янка Нёманскі. Давайце ўспомнім гэтага чалавека, а тым самым – усіх, хто быў забіты і не паспеў даспяваць свае песні.

Навіны бібліятэк

111