ГалоўнаяНавіныАўтарскі погляд
V Шчорсаўскія чытанні
Міфічныя лабірынты Усевалада Швайбы (+відэа)

Як трусік Пітэр і Джамайма Крак стварылі першы кніжны мерч

Як трусік Пітэр і Джамайма Крак стварылі першы кніжны мерч
Іншыя навіны

Паліна Доля

Пра любое новае захапленне часта хочацца крычаць на ўвесь свет. Зачапіла кніга? Куплю закладкі з цытатамі! Спадабалася музычная група? Хутчэй, трэба купіць футболку з яе лагатыпам! Уразіў новы фільм? Ну, вы зразумелі ход думкі. Чым бы мы ні захапляліся,пэўна ў свеце ўжо ёсць падыходзячы мерч – вопратка, аксесуары і іншыя рэчы з сімволікай. Лічыцца, што эпоха мерчу пачалася з дыснееўскай Беласнежкі і выпуску лялек з галоўнай гераіняй, гномамі і добрымі звярамі-сябрамі. Але мала хто ведае, што першы сапраўдны мерчандайз быў... кніжным. Хвіліначку ўвагі, спадары і спадарыні: сёння мы паглядзім, як трусік Пітэр і Беатрыс Потэр сталі піянерамі ў гэтай няпростай справе і што з гэтага выйшла.

Калі ў 1937 годзе на экранах кінатэатраў з'явіўся мультфільм “Беласнежка і сем гномаў”, крамы запоўніла вялікая колькасць тэматычных ліцэнзійных тавараў. Чайныя сервізы, завадныя цацкі, вядзерцы для пяску і настольныя гульні – усё карысталася неверагодным попытам і значна папоўніла бюджэт студыі Уолта Дыснея. Сёння, праз амаль сотню гадоў, кінакампаніі і анімацыйныя студыі зарабляюць на мерчы амаль столькі ж, колькі на самой карціне, бо пракат завяршаецца за месяц, а лялькі ў крамах карыстаюцца попытам значна даўжэй. Цяпер, чым бы вы ні захапіліся, гэта відавочна ўжо ліцэнзавана і ператворана ў сувенір.

Але з чаго ўсё пачыналася?

2021.06.11_Беатрис Поттер_детство.png

Каб адсачыць ўсю гісторыю афіцыйнага мерчандайзу, варта вярнуцца за некалькі дзесяцігоддзяў да той самай “Беласнежкі” – у вялікі дом на Болтан Гардэнс у Лондане. Менавіта там 28 ліпеня 1866 года на свет з'явілася Хелен Беатрыс Потэр, якая падарыла нам кнігі пра трусіка Пітэра, высакародную Джамайму Крак і іншыя добрыя дзіцячыя гісторыі, любімыя па ўсім свеце. У дзяцінстве Беатрыс рэдка пакідала дом, але пры гэтым вельмі любіла прыроду. У яе дзіцячым пакоі жылі жабы, мышы, вожык, трытон Ісак Ньютан і нават кажан, але галоўнае – два пухнатыя трусікі, Пітэр і Бенджамін. Сваіх маленькіх сяброў Беатрыс часцяком малявала з натуры, апранала ў прыгожыя сурдуты і сукеначкі. І вядома, сурдут трусіка Пітэра ўжо тады быў пазнавальнага блакітнага колеру.

Захапленне жывой прыродай і любоў да трусаў аднойчы заахвоцілі Беатрыс распавесці пра прыгоды Пітэра і Бенджаміна ў лісце да сына сваёй былой гувернанткі, Наэля. Ён і яго браты былі ў захапленні ад гарэзнага Пітэра – вядома, папрасілі яшчэ. І тады Беатрыс узялася за напісанне кнігі. У якасці першакрыніцы яна абрала гэта самы ліст, а тэкст дапоўніла сваімі ж ілюстрацыямі. Спачатку знайсці выдаўца аказалася складанай задачкай, таму першы наклад у 450 асобнікаў Беатрыс надрукавала за свой кошт. Так, у 1901 г. на свет з'явілася кніга “Сказка о Кролике Питере”. У 1902 г. яна нарэшце трапіла да выдаўца Фрэдэрыка Уорна – і цяпер кнігу чакаў неверагодны поспех! За першы год было прададзена 28 000 экзэмпляраў! Людзі палюбілі Пітэра і яго блакітны сурдут. Следам за гэтай кнігай выдаваліся і іншыя – пра ваверчаня Наткіна, гусачку Джамайму Крак, вожычыху-прачку Ухці-Тухці і іншых зверанят.

2021.06.11_Беатрис Поттер иллюстрации с мышками.png

Нягледзячы на ​​неверагодную папулярнасць труса Пітэра, Уорн не паклапаціўся пра рэгістрацыю аўтарскіх праў на кнігу ў Амерыцы, што спарадзіла вар'яцкую колькасць незаконна надрукаваных копій, а заадно парачку сумнеўнай якасці працягаў, такіх як “Трусік Пітэр і бурундук Джымі”. Сама ж Беатрыс Потэр, зразумела, засталася без аўтарскіх адлічэнняў з гэтых кніг. Аднак гэта шмат чаму яе навучыла.

З самага першага з'яўлення трусіка Пітэра Беатрыс марыла ўвасобіць яго не толькі на старонках кніг. Натхніўшыся рэкламнымі плюшавымі лялькамі лонданскага ўнівермага Harrods, яна сама ўзялася пашыць мяккую версію Пітэра ў якасці прататыпа. Да таго ж на прылаўках крам некаторыя мяккія лялькі звяроў ужо пачалі падпісваць імёнамі герояў Беатрыс, таму было ясна: дзейнічаць трэба рашуча. Праца над плюшавым Пітэрам ішла добра, і Беатрыс ведала, якім павінны быць фінальны вынік. Яна нават зрабіла трусіку выдатныя вусы і бакенбарды з ворсу ад сваіх пэндзляў для малявання. Зрэшты, некаторыя яе ідэі былі даволі цікавымі. Напрыклад, аднаму з сваіх выдаўцоў Норману Уорду, які таксама займаўся ліцэнзаваннем мерчандайзу, Беатрыс пісала наступнае:

“Я выразаю з паркалю выкрайкі Пітэра і яшчэ не ведаю, як гэта будзе выглядаць, але ўпэўнена, мыска будзе выдатная... Думаю, ён мог бы роўна стаяць на нагах, калі яму ў лапкі ўшыць свінцовыя кулі!”.

2021.06.11_Кролик Питер игрушки.png

Праўда, абышлося ўсё ж без боепрыпасаў у плюшавым трусіку.

Такім чынам, у снежні 1903 г. Беатрыс Потэр запатэнтавала труса Пітэра – і гэта быў адзін з першых патэнтаў на літаратурнага персанажа. З гэтага часу кожнаму вытворцу, хто захоча свайго цацачнага труса прызначыць тым самым трусам Пітэрам, давядзецца адказваць за гэта ў судзе.

Следам за лялькамі к 1904 г. на прылаўках з'явілася і настольная гульня, за вытворчасцю якой таксама пільна назірала Беатрыс Потэр. Гэта была просценькая гульня з распісаным полем і рознакаляровымі фішкамі, у якой іншы герой кніг Беатрыс, містар МакГрэгар, ганяецца за Пітэрам па лабірынце. Тым не менш пісьменніца сама склала правілы і нават праілюстравала яе.

Такім чынам, спіс мерчу імкліва пашыраўся: людзі любілі персанажаў Беатрыс, кожнае дзіця марыла пра ўласнага плюшавага труса Пітэра ў фетравым сурдуце. І пісьменніца падоўжыла выраб цацак па матывах сваіх кніг, не забываючы тым часам пісаць новыя. Чайныя сервізы, галаваломкі, кніжныя шафкі, тэпцікі, канцылярскія прыналежнасці і зноў мяккія цацкі – Беатрыс трымала руку на пульсе і нярэдка адмаўлялася ад вытворцаў, калі была незадаволена якасцю тавару.

Пры гэтым яна заўсёды прыслухоўвалася да іншых ідэй. Да прыкладу, у 1917 г. Мэры Уорн, жонка Фрэдэрыка Уорна, прапанавала некалькі цікаўных змен для настольнай гульні 1904 г. якія б разнастаілі і пры гэтым спрасцілі гульню для дзяцей. Ідэя так спадабалася Беатрыс, што праз два гады гульня “Гонкі труса Пітэра” была выпушчана ў новай версіі, а ўвесь прыбытак пісьменніца аддала самой Мэры.

2021.06.11_Гонки Кролика Питера.png

Неўзабаве мерчандайз пачаў прыносіць амаль столькі ж прыбытку, колькі і самі кнігі, і Беатрыс пісала ўсё радзей, аддаючы свой час і энергію мірнаму сельскаму жыццю, пра якое марыла з дзяцінства. Калі ў 1917 годзе выдавецтва Уорнаў апынулася пад пагрозай фінансавага краху, іх выратаваў даход ад продажу цацак і падтрымка самой Беатрыс: каб дапамагчы, яна выпусціла кніжку “Дзіцячыя вершыкі Эплі-Дэплі” і лінейку тэматычных тавараў.

Беатрыс Потэр памерла ад пнеўманіі 22 снежня 1943 г., перадаўшы аўтарскія правы на свае творы выдавецтву Уорнаў. На дадзены момант яно належыць іншаму буйному выдавецтву, Penguin Random House, якое і па гэты дзень перавыдае чароўныя кнігі Беатрыс. “Казка пра трусіка Пітэра” разышлася накладам больш за 45 мільёнаў копій па ўсім свеце і перакладзена на 35 моў, а мерч па яе матывах прыносіць кампаніі амаль 5 мільёнаў у год.

2021.06.11_Кролик Питер иллюстрации.png

Вядома, Беатрыс Потэр была не адзіным пісьменнікам, чые кнігі абзавяліся уласнай сувенірнай прадукцыяй. Яшчэ ў 1744 годзе з'яўляліся цацкі па кнігах Джона Ньюберы, аднаго з першых выдаўцоў дзіцячай літаратуры. А сучаснік Беатрыс, Лайман Фрэнк Баум, не проста выдаваў сувеніры, але і ставіў тэатральныя пастаноўкі па матывах сваёй кнігі “Удивительный волшебник из страны Оз”.

Аднак мерчандайз – гэта ў першую чаргу ліцэнзаваная прадукцыя, і ў гэтым плане падыход Потэр унікальны. Яна змагла не толькі стварыць паспяховую лінейку тавараў, якія палюбілі ва ўсім свеце, але яшчэ і забяспечыць абарону сваіх аўтарскіх праў, арганізаваць патэнты і, па сутнасці, стварыць уласны брэнд. Усё, за што б ні бралася пісьменніца, знаходзіла водгук у аўдыторыі, бо Беатрыс ніколі не забывалася, для каго яна гэта робіць. Для дзяцей, тых, што любяць яе кнігі.

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.

Навіны

Выставачна-асветніцкае мерапрыемства, прысвечанае 200-годдзю з дня нараджэння Ф.М. Дастаеўскага

27 Ліп 2021

27 ліпеня ў Нацыянальнай бібліятэцы адбылося пленарнае пасяджэнне выставачна-асветніцкага мерапрыемства, прысвечанага 200-годдзю з дня нараджэння Ф.М. Дастаеўскага, і адкрыццё фотавыставы “Пецярбург Дастаеўскага”.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

“Ян Баршчэўскі, які любіў Бога, прыроду і людзей” – выстава ў музеі кнігі (+відэа)

23 Ліп 2021

22 ліпеня ў музеі кнігі Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі адбылося адкрыццё выставы “Ян Баршчэўскі, які любіў Бога, прыроду і людзей”, на якой упершыню дэманструюцца разам аўтэнтычныя сведчанні пра знакамітага пісьменніка, аднаго з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Садовае чараўніцтва: як Сесіль Мэры Баркер і кветкавыя феі змянілі кніжную ілюстрацыю

23 Ліп 2021

Вы калі-небудзь звярталі ўвагу, якія добрыя ілюстрацыі ў дзіцячых кнігах? Яны лёгкія, пяшчотныя, прыемныя воку і сэрцу – адно задавальненне... Праўда, мы зусім не ўспрымаем іх усур'ёз. У рэшце рэшт, гэта ж для дзяцей, а значыць, там шмат спрашчэнняў, умоўнасцей і зусім ніякай сур'ёзнасці, так? А вось і не. Кніжная ілюстрацыя можа быць сур'ёзнай, дакладнай і нават цалкам навуковай – не губляючы пры гэтым свайго чараўніцтва. Сёння мы пагаворым пра Сесіль Мэры Баркер, сапраўдную каралеву кветкавых фей, і пра батанічную ілюстрацыю.

Аўтарскі погляд

23 Ліп 2021

Пра бібліяаптэку мы яшчэ пагаворым. А зараз – пра рэчы не менш важныя. Свой першы твор Янка Купала напісаў па-польску, Якуб Колас – па-руску. Але кожны вярнуўся да родных вытокаў. Рашуча і канчаткова. Так бусел вяртаецца з выраю менавіта ў сваю буслянку…

Навіны бібліятэк

22 Ліп 2021

Унучка і праўнучка пісьменніка падрыхтавалі кнігу «Ясная зорка Якуба Коласа», што выходзіць у выдавецтве «Мастацкая літаратура». Яе гераіня – Марыя Дзмітраўна Міцкевіч, жонка класіка беларускай літаратуры.

Навіны бібліятэк

Бібліятэкарам