ГалоўнаяНавіныАўтарскі погляд
Топ-5 твораў Васіля Быкава, якія павінен прачытаць кожны
Заснавальнік фармацэўтычных навук у Беларусі

Сярэдневяковая мініяцюра, злыя зайцы і маргіналіі: што гэта такое і дзе пра гэта чытаць

Сярэдневяковая мініяцюра, злыя зайцы і маргіналіі: што гэта такое і дзе пра гэта чытаць
Іншыя навіны

Паліна Доля

Вы любіце ілюстрацыі. Хто іх не любіць? Малюнкі заўсёды засвойваюцца куды прасцей і хутчэй, чым шматстаронкавыя тэксты, а калі яны яшчэ і для вока прыемныя, задавальненне вырастае ўдвая. Так думалі і людзі ў Сярэдневякоўі, а таму шчодра дадавалі ў свае кнігі каляровыя мініяцюры. Вы пэўна бачылі некалькі такіх –​ шалёныя зайцы з дзідамі, ціхамірныя людзі ў дзіўных позах, рыцары змагаюцца са слімакамі... Давайце разбяромся, чаму кніжная мініяцюра такая незвычайная.

Для пачатку, сярэдневяковая мініяцюра – зусім не тое, чым здаецца. Кнігі ў той перыяд у большасці сваёй былі вельмі набожнымі і богаўгоднымі тэкстамі, а зайцы-забойцы і вялікія слімакі – гэта неяк не па-хрысціянску. Накшталт, у Бібліі такіх сцэн не было, у казаннях – таксама наўрад ці. Дык адкуль у нас столькі вар'яцкіх сярэдневяковых сюжэтаў і што ілюструюць карцінкі?

2021.06.21_Маргиналии_5.png

Адказ: нічога. Сярэдневяковае мастацтва, вядома, было спецыфічным, але не настолькі, каб ствараць кнігі пра бітвы рыцараў з зайцамі і так старанна іх ілюстраваць. Большасць з вядомых нам дзіўных малюнкаў – гэта маргіналіі (або дралеры, на французскі манер). Гэта малюнкі і запісы на палях кніг, і звычайна яны не маюць ніякага дачынення да напісанага. Сапраўдныя кніжныя мініяцюры куды больш сур'ёзныя: вытанчаныя, правільныя і ніколі не ўключаюць у сябе сюжэты са святарамі, якія выседжваюць яйкі ў птушыным гняздзе.

Проста пра маргінальнае

Само па сабе слова “маргіналія” ідзе ад лацінскага margo – “край”, і ў гэтым уся сутнасць. Ілюстрацыі на мяжы разумнага і за гранню прыстойнага. Пачынаюць яны з'яўляцца з XIII стагоддзя ў англійскіх, фламандскіх і французскіх рукапісах: да гэтага шырокія палі былі ў асноўным пустымі. Але тут нехта зразумеў, што марнаваць столькі месца на старонках – злачынства супраць чалавецтва, і пачалася сапраўдная феерыя. Палі ў кнігах сталі пляцоўкай для пародыі. Маргіналіі былі такім спецыфічным напрамкам сярэдневяковага гумару. Часцяком там маляваліся камедыйныя сцэнкі, накшталт чалавека, які адразае галінку, на якой сам сядзіць (смешна ж?), або цырульніка с драўлянай нагой. Вядома, маргіналіямі лічацца не толькі малюнкі, але і разнастайныя пазнакі на тых жа палях, але сёння мы закранём візуальную – і самую запамінальную – іх частку.

2021.06.21_Маргиналии_3.png

Маргіналіі часцяком былі нават непрыстойнымі, і гэта, вядома, таксама важная частка жарту. Няма нічога больш смешнага за інверсію звыклага парадку рэчаў: усё пераварочваецца дагары нагамі. Баязлівыя зайцы палююць на людзей, вершнікі нясуць коней на плячах, рыцары з жахам бягуць ад вялікага смаўжа... Адносіны паміж чалавекам і жывёлай, жанчынамі і мужчынамі, гаспадарамі і падданымі мяняюцца на прама супрацьлеглыя, і атрымліваецца жарт. Меркаванні пра сапраўднае прызначэнне маргіналій дагэтуль вельмі палярныя. Безумоўна, камічны элемент у іх ключавы, аднак некаторыя даследчыкі лічаць, што праз такую ​​дэманстрацыю чалавечых заган маргіналіі станавіліся павучальнымі. Маўляў, такі малюнак паказвае скажэнне боскага парадку, нагадвае пра д'ябальскія спакусы на кожным кроку і перасцерагае: не трэба. Аднак гэта спрэчнае меркаванне. Усё ж многія маргіналіі, відавочна, не мелі ніякага дачынення да дыдактыкі і былі проста шчырым парывам душы сярэдневяковага ілюстратара. Ну, вось захацелася яму ўпрыгожыць вялікую літару чарговай старонкі “Романа о Мерлине” задуменным рыцарам без панталонаў. Навошта сябе стрымліваць, калі можна намаляваць?

Такім чынам, з тэрміналогіяй разабраліся, пяройдзем да напаўнення. Калі ўсе гэтыя пацешныя малюнкі першапачаткова і былі проста жартам, то чаму яны менавіта такія? У маргіналій ёсць некаторая колькасць распаўсюджаных сюжэтаў, якія крочаць з кнігі ў кнігу: вышэйзгаданыя зайцы-забойцы, бітвы са смаўжамі розных памераў, манахі ў гнёздах і многае іншае, не менш цікавае. Для размінкі паглядзім на першыя два пункты. Мы ж любім жывёл, так? Яны мілыя, нават калі спрабуюць кагосьці забіць на палях вашай кнігі.

2021.06.21_Маргиналии_11.png

Чалавек супраць зайца

Зайцы часцяком становяцца героямі маргіналій, але зусім не ў амплуа мілага пушысціка. Сярэдневяковыя мастакі малявалі іх жорсткімі забойцамі, у чыёй вушастай галаве б'е звонам смага крыві. Іх малявалі маленькімі і вялікімі, розных формаў і колераў, але адно было нязменным: іх перамога над чалавецтвам.

Аднак у вобразе гэтых вушастых захопнікаў ёсць нешта большае, чым проста жарт ў стылі “ахвяра становіцца паляўнічым”. У рэшце рэшт, палявалі не толькі на зайцаў, дык чаму ж менавіта яны ў маргіналіях сталі ўвасабленнем зла? Так, мы раней згадалі, што трактаваць маргіналіі цяжка і амаль бессэнсоўна. Але ўсё роўна можам паспрабаваць.

Зайцы фігуравалі ў сярэдневяковым мастацтве як увасабленне нявіннасці, чысціні, вясны і г.д. Да таго ж яны былі своеасаблівым рэлігійным сімвалам. Вучыць няправедных хрысціян быць праведнымі заўсёды прасцей на канкрэтным прыкладзе, але, каб не ўдавацца ў дэталі, павучальныя гісторыі часцяком пераўтваралі ў байкі пра жывёл. У адным з еўрапейскіх бестыярыяў XII стагоддзя згадвалася роля зайца ў такіх байках – звычайна ён уяўляў сабой чалавека, які так шчыра любіць Бога, што слухае яго, а не сваіх шматлікіх сабратоў. Зайцы лічыліся настолькі чыстымі, што ў сярэдневяковых рукапісах нярэдка сустракаліся выявы Ісуса ў іх кампаніі. Пакуль што ўсё бяскрыўдна, роўна нуль забітых рыцараў.

2021.06.21_Маргиналии_4.png

Уласна, такая іх нявіннасць і стала прычынай, чаму менавіта зайцы былі абраныя для інверсіўных жартаў: у маргіналіях яны помсцяць не толькі людзям, але і – увага! – паляўнічым сабакам. Яны абкружаюць сабачыя крэпасці, здымаюць скуру з паляўнічых і радуюцца. Цяпер усё справядліва.

Акрамя таго, як вядома, зайцы ў масавай культуры ўспрымаліся баязлівымі і не вельмі разумнымі жывёламі. Таму ўсякі рыцар, якога злы заяц з кап'ём загнаў у кут, быў зганьбаваны двойчы: ён не проста слабак, але яшчэ і баязлівец. Часцяком людзі ў такіх сцэнках прыкрываюць вочы далонямі: страшна ж. Уласна, гэта робіць з простага палявання зайца на чалавека вяршыню сярэдневяковай камедыі.

Ёсць, праўда, у вобразе трусаў і цёмны бок, куды больш старажытны, чым хрысціянскія матывы. У класічнай даўніне вобраз зайца часцяком асацыяваўся не проста з урадлівасцю, але яшчэ і з распустай ва ўсіх сэнсах гэтага слова. Не тое каб старажытныя грэкі ці хто б там ні быў з-за гэтага асуджалі зайцаў, але вось хрысціяне, вядома, не занадта добразычліва ўспрынялі такую ​​трактоўку заечага ладу жыцця. У выніку вобраз зайца застаўся вельмі дваякім. З аднаго боку, нявінны кампаньён Ісуса, з другога – сам д'ябал у пушыстай плоці. Увогуле, ідэальны герой для жартаў і сацыяльных каментарыяў на кніжных палях.

2021.06.21_Маргиналии_7.png

Дуэль са слімаком

Другі папулярны сюжэт маргіналій, як вы маглі зразумець, цесна звязаны з баямі супраць гіганцкіх (і не вельмі) слімакоў. Здавалася б, чаму? Няўжо мала было крыважэрных зайцоў з вялікімі нажамі? А вось.

Сцэны са слімакамі з'яўляюцца яшчэ ў англійскіх рукапісах XIII стагоддзя, і там іх неверагодна шмат. Часам на іх верхам сядзяць бравыя рыцары, часам слімак наганяе ваяра і той з жахам бяжыць, кінуўшы меч. Часам гэта проста слімак, які мірна паўзе па боку ліста.

Ліліян Рэндал у сваёй кнізе “Images in the Margins of Gothic Manuscripts” прапануе цікавую гіпотэзу. Магчыма, увесь жарт у ракавінцы слімакоў. Іх утульная ракавінка магла стаць пацешнай пародыяй на цяжкія рыцарскія даспехі – такія грузныя, што ў іх амаль можна жыць. Да таго ж, слімак – даволі прыземленая жывёла, а таму ахрысціць яе высакародным рыцарам, хай і метафарычна, ужо даволі камічна. У выніку атрымліваецца пацешная сцэнка, дзе рыцар у поўнай амуніцыі баіцца напасці на такога “браніраванага” ворага. Дурны рыцар, гэта ж толькі слімак!

2021.06.21_Маргиналии_6.png

Ёсць і іншае, больш высакароднае тлумачэнне пастаянных баёў са слімакамі. Даследчыкі вылучалі версію пра тое, што гэты самы слімак можа ўвасабляць сабой бедныя слаі насельніцтва – зноў-такі, прыземленая жывёла, якая павольна, але дакладна шукае сваё месца ў гэтым цяжкім жыцці, а на шляху кідае ў жах некалькі рыцараў і арыстакратаў. У рэшце рэшт, хай хоць на паперы бедакі перамогуць. Магчыма, гэтым тлумачыцца адзін з папулярных матываў у такіх маргіналіях: аголены багацей моліць слімака аб літасці. Той, канечне, не даруе.

Як бы там ні было, цяпер мы можам толькі меркаваць, пра што думалі аўтары манускрыптаў, размалёўваючы іх маргіналіямі. Ніякага фармалізму ў знаках, ніякіх тлумачальных зборнікаў, толькі здагадкі. Але гэта абсалютна не перашкаджае нам любіць маргіналіі. Яшчэ і прастор для ўяўлення застаецца – чым дрэнна?

Што чытаць і куды бегчы

Калі гісторыі пра жорсткасць зайцаў і паспяховых слімакоў натхнілі вас пачытаць нешта больш сур'ёзнае пра маргіналіі, тэрмінова рэкамендуем вам да азнаямлення некалькі кніг на гэтую і сумежную тэмы.

У першую чаргу шукайце “Мышеловку святого Иосифа” Майзульса М.Р. – або любыя іншыя кнігі гэтага выдатнага медыявіста. У рэшце рэшт, вы пэўна ўжо чулі пра “Страдающее Средневековье”? З ім таксама абавязкова азнаёмцеся. Калі сэрца просіць чагосьці больш сур'ёзнага і манументальнага, вазьміцеся за “Миниатюры «Больших французских хроник»” Чарновай Г.А., а гісторыі пра тэкставыя маргіналіі ў беларускай літаратуры шукайце ў “Кніжнай спадчыне Беларусі” і каталогу “Беларусь і Біблія”. Недастаткова мастацтва? “Книжная культура. Ветка” здаволіць вашу смагу прыгожага – у ёй сабраны не толькі ўзоры ўнікальнай кніжнай мініяцюры, але і чароўныя тэкставыя маргіналіі.

Ведаеце, што лепш за чытанне пра маргіналіі? Вядома ж, іх непасрэдны прагляд. Архівы Нацыянальнай бібліятэкі захоўваюць у сабе не толькі бездакорна вычышчаныя асобнікі – ва многіх з іх захаваліся пазнакі ранейшых уладальнікаў, ад простага імя да размашыстых дароўных надпісаў і шчырых заўваг да тэксту. Ёсць нават з малюнкамі. Заінтрыгаваныя? Дыхайце глыбей: тут можна паглядзець на цэлую калекцыю стараверскіх рукапісаў, шчодра аздобленых маргіналіямі і ілюстрацыямі. Напрыклад, “Литургия Иоанна Златоуста и литургия преждеосвященных даров” на крукавых нотах канца XVIII стагоддзя зачароўвае сваёй прастатой і непасрэднасцю – тут нават ёсць цэркаўкі з бярвення! Чароўнымі птушкамі і кветкамі распісаны “Поучения” Яфрэма Сірына 1791 года. Цікавыя тэкставыя маргіналіі захаваліся ў “Букваре языка славенскаго” – уся хроніка яго вывучэння неразборлівым шрыфтам унізе старонак. Зноў хочацца менш слоў і больш малюнкаў? Паглядзіце, якія кніжныя мініяцюры захоўваюцца ў Нацыяналцы. Яны незабыўныя.

2021.06.21_Маргиналии_8.png

Асобна вылучым адзін з самых цікавых асобнікаў бібліятэчнай калекцыі – маргіналія аўтарства самога Марка Шагала. Амаль сотню гадоў таму ён па-варварску намаляваў аголеную жанчыну прама на тытульным лісце ўласнай кнігі – крыху вышэй за аўтограф. Сапраўднае мастацтва.

Сучасная літаратура так многа страціла, калі адмовілася ад малюнкаў на палях: цяпер маргіналіі з'яўляюцца хіба што ў школьных падручніках. Занадта вузкія палі, ніякай прасторы для творчасці! Зрэшты, усё можна паправіць. У наступны раз, папаўняючы сваю хатнюю бібліятэку кнігай з шырокімі палямі, падумайце: а ці не дамаляваць ў кутку задзірыстага слімака, які паядае рыцара?

Толькі дзеля ўсяго святога, не малюйце ў бібліятэчных кніжках! Карыстайцеся папяровымі ўкладышамі: Нацыянальная бібліятэка клапоціцца пра вашы творчыя парывы.

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.

Навіны

Выставачна-асветніцкае мерапрыемства, прысвечанае 200-годдзю з дня нараджэння Ф.М. Дастаеўскага

27 Ліп 2021

27 ліпеня ў Нацыянальнай бібліятэцы адбылося пленарнае пасяджэнне выставачна-асветніцкага мерапрыемства, прысвечанага 200-годдзю з дня нараджэння Ф.М. Дастаеўскага, і адкрыццё фотавыставы “Пецярбург Дастаеўскага”.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

“Ян Баршчэўскі, які любіў Бога, прыроду і людзей” – выстава ў музеі кнігі (+відэа)

23 Ліп 2021

22 ліпеня ў музеі кнігі Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі адбылося адкрыццё выставы “Ян Баршчэўскі, які любіў Бога, прыроду і людзей”, на якой упершыню дэманструюцца разам аўтэнтычныя сведчанні пра знакамітага пісьменніка, аднаго з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Садовае чараўніцтва: як Сесіль Мэры Баркер і кветкавыя феі змянілі кніжную ілюстрацыю

23 Ліп 2021

Вы калі-небудзь звярталі ўвагу, якія добрыя ілюстрацыі ў дзіцячых кнігах? Яны лёгкія, пяшчотныя, прыемныя воку і сэрцу – адно задавальненне... Праўда, мы зусім не ўспрымаем іх усур'ёз. У рэшце рэшт, гэта ж для дзяцей, а значыць, там шмат спрашчэнняў, умоўнасцей і зусім ніякай сур'ёзнасці, так? А вось і не. Кніжная ілюстрацыя можа быць сур'ёзнай, дакладнай і нават цалкам навуковай – не губляючы пры гэтым свайго чараўніцтва. Сёння мы пагаворым пра Сесіль Мэры Баркер, сапраўдную каралеву кветкавых фей, і пра батанічную ілюстрацыю.

Аўтарскі погляд

23 Ліп 2021

Пра бібліяаптэку мы яшчэ пагаворым. А зараз – пра рэчы не менш важныя. Свой першы твор Янка Купала напісаў па-польску, Якуб Колас – па-руску. Але кожны вярнуўся да родных вытокаў. Рашуча і канчаткова. Так бусел вяртаецца з выраю менавіта ў сваю буслянку…

Навіны бібліятэк

22 Ліп 2021

Унучка і праўнучка пісьменніка падрыхтавалі кнігу «Ясная зорка Якуба Коласа», што выходзіць у выдавецтве «Мастацкая літаратура». Яе гераіня – Марыя Дзмітраўна Міцкевіч, жонка класіка беларускай літаратуры.

Навіны бібліятэк

Бібліятэкарам