ГалоўнаяНавіныАўтарскі погляд
Прыйшла Каляда, спявайма!
Музей кнігі, дзіцячы пакой і не толькі: незвычайныя паслугі Нацыянальнай бібліятэкі

Гісторыя супервокладкі: ад скрынкі да рэкламы мыла і далей

Гісторыя супервокладкі: ад скрынкі да рэкламы мыла і далей
Іншыя навіны

Паліна Доля

Паглядзім праўдзе ў вочы: выбіраючы кнігу, мы ўсе звяртаем увагу на вокладку. Кніжны дызайн цяпер набірае абароты, бо заўсёды прыемна мець прыгожа аформленую хатнюю бібліятэку. А зараз падумайце: колькі з вашых кніг захавалі супервокладкі? Што адбываецца з імі пасля куплі? Вы пазбаўляецеся ад іх, пакідаючы кнігу ў першапачатковым выглядзе, ці, наадварот, захоўваеце больш маляўнічую абгортку дзеля эстэтыкі?

Мы ўжо разабраліся з тым, чаму кнігі прамавугольнай формы і як яны сталі ўніверсальным падарункам. Самы час узяцца за супервокладку!

Такім чынам, як вы маглі заўважыць, сучасны кніжны дызайн вельмі, вельмі малады. Але ў кожнага з элементаў кнігі ўсё яшчэ ёсць займальная гісторыя, і нават такая навіна, як супервокладка, не выключэнне. Дык хто ж продак гэтай кніжнай “адзежы”? Мы зазірнулі ў “Энциклопедию книжного дела” і разгледзім гісторыю супервокладкі па этапах.

Кнігі як раскоша: да 1800-х

Доўгі час кнігі былі рэдкасцю, раскошай і, адпаведна, вельмі старанна захоўваліся – інакш да чаго такія намаганні? Першыя скруткі загортвалі ў шкуры для лепшай захаванасці, укладвалі ў футляры-тубусы і ставілі ў спецыяльныя шафы, але гэта ўсё яшчэ далёка ад таго, што сёння мы называем супервокладкай. Трохі бліжэй да яе наблізіліся кумдахі – ірландскія скрыні-рэлікварыі з ранняга Сярэднявечча. Багаты арнамент, упрыгажэнні і агульная форма, падагнаная пад кнігу, – чым не супервокладка з 1800-х? Не толькі выглядае прыгожа, але і здольная захаваць кнігу ад непагадзі. Сучасныя супервокладкі такім пахваліцца не могуць.

кумдах.png Да XVI стагоддзя кнігі абгортваліся ў чахлы з шоўку, скуры ці аксаміту – усё яшчэ прыгожа, але ўжо меней зручна для транспарціроўкі. Зрэшты, у гэты перыяд і неабходнасць везці кнігу праз дажджлівыя раўніны Ірландыі таксама адпала, так што ўпор на эстэтычнасць не быў лішнім.

Кнігі ўсё яшчэ раскоша: 1800-я гады

Для гісторыі сучаснай кнігі гэты перыяд знакавы – у тым ліку і таму, што чалавецтва нарэшце прыйшло да супервокладкі. Кнігі перасталі быць прывілеем самай багатай праслойкі насельніцтва. Праўда, прадаваліся яны ўсё ж не так, як у сучасных крамах – з тонкай часовай вокладкай або і зусім без яе. Як вам такое? Купіць стос папер, каб потым самому замовіць на іх вокладку – бо ў кожнага кнігалюба 1800-х, які дастаткова сябе паважае, хатняя бібліятэка павінна быць не толькі шматлікай, але і гарманічнай па колеры карэньчыкаў.

Супервокладка з'яўляецца ў гэты перыяд для захавання ўсё яшчэ каштоўных кніг – з пазалотай і цісненнем на скуранай вокладцы. Цёмная скура і золата, як мы ведаем, падыходзіць да кніжных паліц любых колераў, так што неабходнасці заказваць вокладку самому ўжо не ўзнікала. А для захоўвання такіх кніг (а каштавалі яны крыху менш, чым жыццё), прадаўцы абгортвалі іх у паперу. Да 1830 года абараняць папяровымі чахламі сталі і тканкавыя вокладкі – ад пылу і на ўсялякі выпадак. Зрэшты, усе гэтыя прататыпы супервокладак былі аднаразовымі і не занадта эстэтычнымі.

френдшип оффер джакет.png Праўда, былі і выключэнні. Напрыклад, кніга “Friendship's Offering” (дарэчы, спецыяльнае падарункавае выданне), надрукаваная ў 1829 годзе, – на яе супервокладцы была размешчана... рэклама іншых кніг.

Пачынаючы з 1850-х кнігі пачалі бараніць не паперай, а больш празрыстым пергаментам, каб можна было разглядзець вокладку. Зрэшты, з папяровымі вокладкамі таксама знайшлі выхад. У іх проста выразалі акенцы на месцы ілюстрацый і назвы кнігі на карэньчыку – мінус да надзейнасці аховы, плюс да пакупальніцкай цікавасці. На пакінутых пасля выразання частках супервокладкі друкавалі рэкламу іншых кніг і ўсяго, што магло спатрэбіцца сярэднестатыстычнаму чытачу – напрыклад, добрага мыла.

обложки с рекламой.png Такім чынам, да 1890 супервокладкі, хай і ў нязвыклым нам выглядзе, умацавалі свае пазіцыі і сталі звычайнай з'явай. З іх нават пачалі прыбіраць рэкламу і замяняць яе ілюстрацыямі. Так, простымі і дэкаратыўнымі, але ўсё ж лепшымі, чым надпіс “Купляйце мыла братоў Снайдэр!” прама над загалоўкам “Прыгоды Алісы ў Краіне цудаў”.

Кнігі даступныя ўсім: 1900-я

Такім чынам, да пачатку ХХ стагоддзя кнігі канчаткова сталі масавым здабыткам: чытаюць усе. Кнігі прадаюць з прылаўкаў крам, з адкрытых фургонаў на вуліцах, нават каміваяжоры набіваюць свае валізкі кнігамі і адпраўляюцца ў шлях. І хоць якасць вокладак і паперы палепшылася, супервокладкі сталі неабходнасцю. А калі кнігу трэба прадаць, нават папяровая абгортка павінна выглядаць прывабна!

Спачатку ілюстрацыі выкарыстоўваліся толькі для дзіцячых кніг, але к 1910-му кнігагандляры нарэшце зразумелі: пра кнігу судзяць па вокладцы. Вось так папяровыя абгорткі нарэшце пачалі актыўна ўпрыгожвацца малюнкамі, узорамі, арнаментамі і амаль цалкам выцеснілі рэкламу гаспадарчых тавараў. Рэкамендацыі новых кніг працягвалі друкавацца на адваротным баку вокладкі. Праўда, друк быў усё яшчэ недасканалым, так што колеры ў ілюстрацыі не адрозніваліся разнастайнасцю.

1900 обложки.png Важнае змяненне адбылося і ў 1920-х. Спачатку цана кнігі друкавалася на супервокладцы, але цяпер яе нарэшце перанеслі на ўнутраны ўкладыш, так што знікла неабходнасць выкідваць прыгожую абгортку падарункавых выданняў – цяпер цану кнігі можна было проста абрэзаць. Зрэшты, супервокладкі выклікалі абурэнне ў эстэтаў. Таму што квятчастыя абгорткі – гэта груба і вульгарна, а пра кнігу трэба судзіць па змесце, а не па малюнку, тым больш такім аднаразовым. Такія ўжо былі норавы.

Але час ішоў, і супервокладкі станавіліся ўсё больш складанымі і яркімі, атрымлівалі ламінаваныя пакрыцці і незвычайныя цісненні на спецыяльных выданнях. Дызайн кніг мяняўся і станавіўся неверагодна прывабным... Але гэта ўжо зусім іншая гісторыя.

Кнігі ў супервокладках: надзейнае сёння і хвалюючае заўтра

Такім чынам, амаль праз 200 гадоў пасля вынаходства першых сапраўдных супервокладак што з імі адбываецца цяпер? На самой справе ўсё складана. Шматлікія аматары кніг усё яшчэ ставяцца да такіх абгортак як да смецця – здымаюць пасля куплі і без згрызот сумлення кідаюць у смеццевы бак перад тым, як паставіць кнігу на паліцу. З іншага боку, не менш людзей сапраўды пачалі паважаць эстэтычны бок супервокладак. Паглядзім праўдзе ў вочы: часам супервокладкі значна ярчэйшыя і прыгажэйшыя, чым арыгінальная абгортка. Вось так замест таго, каб абараняць выданне ад пылу, бруду і вашых скупых слёз над цэннікамі ў кнігарнях, супервокладкі раптам атрымалі эстэтычную функцыю. Таму што мы любім прыгожыя рэчы. Ды і прадаюцца кнігі ў абгортцы куды лепш, чым без яе.

Некаторыя абгорткі не менш унікальныя, чым самі кнігі, і таксама становяцца аб'ектам палявання кніжных калекцыянераў. Ствараюцца нават дакладныя копіі старых супервокладак – і каштуюць яны нятанна. Выходзіць, камусьці гэта ўсё ж трэба, раз ёсць такі попыт.

У канчатковым выніку, галоўнае пытанне супервокладак – захоўваць або не захоўваць? Слухайце сваё сэрца і вырашайце, на якім вы баку.

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.


Навіны

Як падрыхтавацца да сесіі з дапамогай віртуальнай чытальнай залы НББ

15 Сту 2021

З чым у вас асацыюецца студзень? Хтосьці пры згадванні гэтага зімовага месяца адразу адчувае водар ігліцы, цытрусавых і атмасферу яркіх вечарын. А нехта – асабліва ў студэнцкія гады – не можа пазбавіцца думкі, што гэты час – суцэльныя дэдлайны, аўралы і сесія.

Бібліятэка анлайн

Акно ў мінулае: адкрыты доступ да электроннага інфармацыйнага рэсурсу “Станаўленне і развіццё бібліятэк Беларусі: архіўныя дакументы”

15 Сту 2021

Як адбывалася станаўленне беларускіх бібліятэк у першай палове ХХ стагоддзя? Хто мог стаць бібліятэкарам? Што такое чароўны ліхтар? Чаму першы дырэктар Беларускай дзяржаўнай бібліятэкі І.Б. Сіманоўскі прапанаваў паменшыць плошчу, адведзеную пад яго кватэру? Для чаго супрацоўнікі бібліятэкі вызваляліся ад працы на тэрмін да 3 дзён? Адказ на гэтыя і многія іншыя пытанні можна знайсці ў новым рэсурсе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.

Бібліятэка анлайн

Сэлфі ў музеі кнігі

15 Сту 2021

У студзені ў розных краінах свету праходзіць акцыя “Сэлфі ў музеі” (Museum Selfie Day), мэта якой – прыцягнуць увагу да музеяў і іх экспанатаў. Менавіта таму кнігазнаўцы Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі зрабілі сэлфі на фоне сваіх улюбёных кніжных помнікаў у музеі кнігі.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Тандэм натхнення

15 Сту 2021

З 15 студзеня па 22 лютага ў зале дакументаў па мастацтве (пам. 306) праходзіць кніжна-ілюстрацыйная выстаўка “Тандэм натхнення”, прысвечаная 90-годдзю з дня нараджэння беларускіх мастакоў Георгія Георгіевіча Паплаўскага (1931–2017) і Наталлі Мікалаеўны Паплаўскай (1931).

Кніжныя выстаўкі

Музей кнігі, дзіцячы пакой і не толькі: незвычайныя паслугі Нацыянальнай бібліятэкі

13 Сту 2021

Нацыянальную бібліятэку па праве называюць захавальніцай ведаў. Сталічная славутасць нікога не пакіне абыякавым: яна прыцягвае незвычайнай формай будынка, ветлівым і прыязным калектывам, значным фондам дакументаў. Здаецца, тут можна праводзіць суткі напралёт: адпраўляцца ў прыгоды разам з галоўнымі героямі кніг, атрымліваць асалоду ад мастацтва і нават пісаць маштабныя навукова-даследчыя работы.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Памяці песняра Беларусі

12 Сту 2021

12 студзеня спаўняецца 80 гадоў з дня нараджэння Уладзіміра Мулявіна – музыканта, кампазітара, заснавальніка ВІА “Песняры”. Да юбілею артыста падрыхтавана выстаўка “Памяці песняра Беларусі”, якая працуе ў зале нотных і аўдыявізуальных дакументаў (пам. 305) да 31 студзеня.

Кніжныя выстаўкі

Бібліятэкарам
111