Дзівосны свет Язэпа Драздовіча:

да 130-годдзя з дня нараджэння

(1888–1954)

“Прыйдзе час… Мяне яшчэ пашукаюць”

Я. Драздовіч

Язэп Драздовіч – адна з найбольш значных, самабытных і незвычайных асоб беларускай культуры і мастацтва. Творчы дыяпазон майстра настолькі разнастайны, што здаецца немагчымым аднесці яго да адзінай плыні, напрамку, стылю, віду дзейнасці: Язэп Нарцызавіч быў не толькі таленавітым мастаком і скульптарам, але і выдатным пісьменнікам, паэтам, настаўнікам, этнографам, фалькларыстам, філосафам, хірамантам, археолагам, тэатральным дзеячам, астраномам-аматарам і заснавальнікам беларускай тэарэтычнай астраноміі. Немагчыма зразумець, як гэты чалавек за свой нядоўгі, поўны цяжкасцей шлях здолеў ахапіць такую шматграннасць жыцця, спрыяць адраджэнню нацыянальнай культуры, спазнаць неверагоднае, адчыніць перад людзьмі дзверы будучыні і дазволіць ім марыць… Невыпадкова беларускі мастак, сучаснік Драздовіча Пётра Сергіевіч назваў творцу “нашым маленькім павятовым Леанарда да Вінчы”.

Аўтапартрэт. 1943

Аўтапартрэт. 1943

Жыццё Язэпа Драздовіча праходзіла на фоне найскладанейшых гістарычных падзей – Першай сусветнай вайны, у якой ён прымаў самы непасрэдны ўдзел, рэвалюцыйных пераўтварэнняў, Другой сусветнай вайны. Больш за гэта, на долю мастака прыйшлося вельмі шмат цяжкасцей, звязаных са складанымі жыццёвымі ўмовамі, голадам і нястачай, чалавечым непаразуменнем і адзінотай.

Космас. 1943

Космас. 1943

Пры жыцці незвычайнае светаўспрыманне Драздовіча, вялікае захапленне космасам і планетамі не знайшло водгуку ў ягоных сяброў і сучаснікаў, што надало яму рэпутацыю дзіўнага і нават звар`яцелага мастака. Дагэтуль яшчэ ніхто на Беларусі і не марыў пра касмічныя вандроўкі, жыццё на іншых планетах, не думаў, з чаго складаюцца кольцы Сатурна і як выглядаюць сатурняне. Але такі лёс спасцігае многіх творцаў, навукоўцаў, геніяў, апярэдзіўшых свой час. Незразумелы людзьмі, Драздовіч паступова ператвараецца ў маргінала і самотнага чалавека, абраўшы шлях “вечнага вандроўніка” з бясконцымі падарожжамі па роднай зямлі. За гады вандровак, ён збіраў і запісваў фальклор, склаў дыялектычныя слоўнікі, займаўся археалогіяй, стварыў вялікую колькасць графічных замалёвак і маляваных дываноў.

Сёння ўжо нельга ўявіць Язэпа Драздовіча ў іншым абліччы, няйнакш як мудрацом, прарокам, які безупынна ідзе па дарогах Беларусі, абапіраючыся на кій і ствараючы такім чынам своеасаблівы архетыпічны вобраз, неад`емна звязаны са шляхам, рухам наперад. Так, на дарозе, у 1954 годзе і скончылася зямное вандраванне гэтага незвычайнага чалавека…

Гасцінец. 1925

Гасцінец. 1925

Доўгі час пра жыццё і дзейнасць Язэпа Нарцызавіча Драздовіча, “дзядзькі Язэпа”, як яго называлі знаёмыя, не было добра вядома. Яго імя стала яркім адкрыццём у Беларусі ў 1984 годзе дзякуючы выхаду ў свет кнігі “Вечны вандроўнік” вядомага пісьменніка і навукоўца Арсеня Ліса.

На сённяшні дзень цікавасць да асобы Язэпа Драздовіча не змяншаецца. Праходзяць выстаўкі, пленэры і навуковыя канферэнцыі ў яго гонар, выдаюцца манаграфіі, прысвечаныя творчасці мастака, ствараюцца дакументальныя фільмы. Астранамічныя гіпотэзы і яго мары аб палётах у касмічную прастору цалкам увасобіліся і працягваюць сваё далейшае развіццё. Язэп Драздовіч верыў: “Прыйдзе час… Мяне яшчэ пашукаюць”. Прадказанні гэтага дзіўнага чалавека, несумненнага майстра і сапраўднага прарока здзейсніліся.



Кніжная спадчына мастака

У 1908 годзе Язэп Драздовіч знаёміцца з рэдактарамі віленскай газеты “Наша ніва”, атрымлівае першыя заказы на вокладкі для кніг, якія выпускаліся беларускім выдавецтвам. У пачатку 1910-х гадоў мастак афармляе ў стылі мадэрн “Першы беларускі каляндар “Нашай нівы”, зборнік вершаў “Курганная кветка” Канстанцыі Буйло, робіць мастацкае аздабленне кааператыўна-гаспадарчага часопіса “Самапомач”, часопіса “Вольны сцяг”, стварае малюнкі для лемантара (буквара), афармляе іншыя беларускія выданні.

Важную старонку у жыцці мастака складае яго літаратурная творчасць: у 1923 годзе ў Вільні пад псеўданімам “Язэп Нарцызаў” выйшла першая кніжка Драздовіча з уласнай ілюстрацыяй на вокладцы. Гэта быў гумарыстычны твор з жыцця студэнтаў мастацкай вучэльні “Вялікая шышка”, які меўся быць першай часткай аповесці “Вар`ят без вар`яцтва”, але застаўся адзінай завершанай працай з гэтай задумы.

Самае неверагоднае, самае цікавае і невядомае з ўсёй літаратурнай спадчыны Драздовіча – гэта яго астранамічныя даследаванні. У 1931 годзе ў Вільні за ўласныя грошы ён выдае невялічкім накладам “Нябесныя бегі” – першую кнігу па астраноміі на беларускай мове, якая да сённяшняга часу застаецца ўнікальным выданнем. Невыпадкова, маці Драздовіча Юзэфа неаднаразова казала сыну: “Вучыся і пазнай нябесныя бегі”. Асаблівую каштоўнасць кнізе надаюць астранамічныя лінарыты, створаныя мастаком.

Сёння Язэпа Нарцызавіча лічаць “беларускім Цыялкоўскім”, заснавальнікам беларускай тэарэтычнай астраноміі, бо працы яго, гіпотэзы, думкі, нягледзячы на адсутнасць адпаведнай адукацыі, насамрэч зацікавілі даследчыкаў у галіне астраноміі і касмалогіі. Больш за гэта, прадчуванні “небазнаўца” рэалізаваліся: усяго праз 5 гадоў пасля смерці Драздовіча Сяргей Каралёў запусціў першы штучны спадарожнік Зямлі, праз 7 гадоў паляцеў у космас Юрый Гагарын, а праз 15 – амерыканскі экіпаж Апалон-11 высадзіўся на Месяцы.

Літаратура пра Драздовіча

Жыццё і творчасць Язэпа Драздовіча на сённяшні дзень дастаткова добра даследавана. Сярод літаратуры вылучаецца альбом-манаграфія “Язэп Драздовіч” са шматлікімі рэпрадукцыямі твораў мастака, нарыс А. Ліса “Вечны вандроўнік”, “Зямля і космас Язэпа Драздовіча” вядомага даследчыка творчасці майстра Ю. Малаша, “Генезис космических образов Язепа Дроздовича” Г. Горавай і іншыя. Адным з найбольш каштоўных і фундаментальных з`яўляецца выданне “Язэп Нарцызавіч Драздовіч. Праз церні да зорак”, якое ўключае ўспаміны, артыкулы, прысвячэнні, мастацкія творы майстра, а таксама яго “Дзённік” і факсімільнае выданне кнігі “Нябесныя бегі”.